Nöropsikolojik değerlendirme (bellek testi) nedir, nasıl yapılır?

Nöropsikolojik değerlendirme nedir?

Beynimiz yalnızca hareket etmemizi ve duyularımızı değil; hatırlamamızı, dikkatimizi toplamamızı, konuşmamızı, plan yapmamızı ve karar vermemizi de yönetir. Bu becerilere tıpta "bilişsel işlevler" denir. Nöropsikolojik değerlendirme, bu işlevlerin her birinin ne kadar iyi çalıştığını standart testlerle ölçer.

Southampton Üniversite Hastanesi'ne bağlı Wessex Nöroloji Merkezi'nin (NHS) açıklamasına göre değerlendirme dikkat, bellek, dil, algı, akıl yürütme, duygu durumu ve sosyal işlevleri kapsar. Sonuçlar kişinin yaşı ve eğitim geçmişi gibi özellikler dikkate alınarak genel toplumdaki benzer kişilerle karşılaştırılır.

Cleveland Clinic'e göre nöropsikolojik testler beynin ne kadar iyi çalıştığını ölçer. Wessex Nöroloji Merkezi'ne göre nöropsikolog, değerlendirmeden önce varsa tıbbi kayıtları ve beyin görüntülemelerini de inceler; böylece test sonuçları diğer bulgularla birlikte yorumlanabilir.

Unutkanlığın tek nedeni demans değildir

Bellek yakınması olan herkeste demans yoktur. NHS'e göre bellek sorunları mutlaka demans olduğu anlamına gelmez; depresyon ve kaygı, enfeksiyon gibi bir hastalığa bağlı ani bilinç bulanıklığı (deliryum), tiroid bezinin az çalışması ve bazı ilaçların yan etkileri de bellek sorunlarına yol açabilir. Cleveland Clinic de nöropsikolojik testlerin yaşa bağlı olağan değişiklikleri; nörolojik bir hastalık, depresyon, kaygı ya da başka nedenlerden kaynaklanan sorunlardan ayırt etmeye yardımcı olabileceğini belirtir. Bu nedenle değerlendirmede yalnız bellek değil, duygu durumu da incelenir.

NHS, bellek konusunda endişeleriniz varsa ya da demans olabileceğini düşünüyorsanız hekime başvurmanın iyi bir fikir olduğunu belirtir; doğru ve erken tanının pek çok yararı vardır. Bir yakınınızın bellek sorunlarından endişe ediyorsanız, onu hekime gitmeye teşvik edebilir ve randevuya birlikte gitmeyi önerebilirsiniz.

Kim yapar?

Cleveland Clinic'e göre değerlendirme, beyin sağlığı ile düşünme, duygu durumu ve davranış arasındaki ilişki konusunda özel eğitim almış psikologlar (nöropsikologlar) tarafından yürütülür. Cleveland Clinic'e göre testleri, nöropsikoloğun gözetiminde çalışan eğitimli bir test uygulayıcısı (psikometrist) uygulayabilir; sonuçlar nöropsikolog tarafından yorumlanır. Cleveland Clinic'e göre nörologlar ve birinci basamak hekimleri gibi sağlık çalışanları, kişide bazı değişiklikler fark ettiklerinde bu değerlendirmeyi isteyebilir.

Hangi durumlarda istenir?

Cleveland Clinic ve St. Luke's Sağlık Sistemi'nin saydığı başlıca durumlar şunlardır:

• Unutkanlık ve demans şüphesi: Alzheimer hastalığı ve diğer demans türlerinin değerlendirilmesi. Bkz. Demans (bunama) nedir? ve Unutkanlık nedenleri
• İnme ve kafa travması sonrası: Güçlü ve zorlanılan alanları belirlemek ve rehabilitasyonun neye odaklanacağına karar vermek için.
• Epilepsi, Parkinson hastalığı ve diğer hareket bozuklukları, multipl skleroz: Cleveland Clinic'e göre testler bu hastalıkların tanı ve yönetimine yardımcı olacak bilgi sağlayabilir.
• Beyin tümörleri: Cleveland Clinic'e göre testler, bazı beyin ameliyatlarıyla ortaya çıkabilecek düşünme değişikliklerine ilişkin kişisel riski anlamaya da yardımcı olur.
• Öğrenme güçlükleri: Cleveland Clinic, çocuklarda da bu testlerin yapılabildiğini ve ailelerden çocuğun davranışlarıyla ilgili anketler doldurmalarının istenebileceğini belirtir.

St. Luke's Sağlık Sistemi, derin beyin stimülasyonu ve epilepsi cerrahisi gibi bazı işlemlerden önce de bu değerlendirmenin istendiğini belirtir. Cleveland Clinic ayrıca, temas sporları yapan ya da ailesinde demans öyküsü olan kişilerde, ileride karşılaştırma yapabilmek ve bir tedavinin işe yarayıp yaramadığını görebilmek için bir "başlangıç ölçümü" amacıyla da yapılabileceğini belirtir.

Cleveland Clinic'e göre hekimin bu testleri istemesine yol açabilecek değişiklikler arasında açıklanamayan kişilik değişikliği, aynı soruyu tekrar tekrar sormak gibi yakın bellek değişiklikleri, kelime bulmakta ya da konuşmakta güçlük, harita kullanmakta zorlanma, sık sık eşya kaybetme ya da kolayca kaybolma, faturaları yönetmekte yeni ortaya çıkan güçlük, dikkat ve karar vermede zayıflık ve yakın kişileri tanımakta zorlanma sayılabilir.

Kısa bellek testi ile ayrıntılı değerlendirme farkı

NHS'e göre unutkanlık yakınmasıyla başvuran kişide aile hekimi önce kısa bir bellek ya da düşünme testi yapar; kan ve idrar testleriyle depresyon, tiroid sorunları, enfeksiyonlar ya da ilaç yan etkileri gibi başka nedenleri araştırır. Uzmana yönlendirilen kişide daha ayrıntılı bellek testleri ve tomografi ya da MR gibi beyin görüntülemeleri yapılabilir. NHS'e göre demansın tanınması, özellikle belirtiler hafifken zor olabilir; uzman tanıdan hâlâ emin değilse daha ileri ve daha karmaşık testler gerekebilir.

Hangi beceriler ölçülür?

Cleveland Clinic'e göre değerlendirmede şu alanlar incelenebilir:

• Genel zihinsel kapasite
• Okuma ve okuduğunu anlama
• Dil: Dili kullanma ve başkalarının söylediklerini anlama
• İşlem hızı: Bilgiyi alıp anlamanın ve yanıt vermenin ne kadar zaman aldığı
• Öğrenme ve bellek
• Yürütücü işlevler: Organize etme, plan yapma, zamanı yönetme, problem çözme, birden çok işi aynı anda yürütme, yargıda bulunma ve öz denetim
• Görsel-uzamsal beceriler: Nesneler ve mekân arasındaki ilişkiyi kavrama; çizim yapmak, ayakkabı bağlamak, yatak yapmak gibi
• İnce motor beceriler
• Duygu durumu ve kişilik özellikleri

Cleveland Clinic'in genel tanımına göre dikkat ve akıl yürütme de değerlendirilen işlevler arasındadır.

Testlerin hepsi her kişiye uygulanmaz. Wessex Nöroloji Merkezi'ne göre testler, kişinin yakınmalarına ve yönlendirilme nedenine göre seçilir.

Değerlendirmeye hazırlık

Cleveland Clinic'in önerileri şunlardır:

• Önceki gece iyi uyuyun; yorgunluk test performansınızı etkileyebilir.
• Sabah kahvaltınızı yapın.
• İlaçlarınızı her zamanki gibi kullanın; kendi başınıza değişiklik yapmayın.
• Gözlüğünüzü, kontakt lensinizi ya da işitme cihazınızı yanınıza alın.
• Daha önce yapılmış nöropsikolojik, psikolojik ya da okul değerlendirmelerinin sonuçlarını ekiple paylaşın.

Cleveland Clinic'e göre randevudan önce duygu durumunuz ve psikolojik belirtilerinizle ilgili anketleri doldurmanız istenebilir.

Wessex Nöroloji Merkezi ve St. Luke's Sağlık Sistemi, sizi iyi tanıyan bir aile bireyinin, arkadaşın ya da bakım veren kişinin görüşmeye eşlik etmesini önerir. Bu kişi, özellikle bellek sorunları söz konusuysa, günlük yaşamdaki değişiklikler hakkında önemli bilgiler verebilir.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Değerlendirme genellikle üç aşamadan oluşur:

1. Görüşme: Wessex Nöroloji Merkezi'ne göre önce tıbbi kayıtlar ve varsa beyin görüntülemeleri incelenir, ardından yakınmalarınız ayrıntılı olarak konuşulur. St. Luke's Sağlık Sistemi bu ilk görüşmenin yaklaşık iki saat sürebileceğini belirtir. Cleveland Clinic'e göre görüşmede siz ve ailenizin düşünme becerilerinizle ilgili kaygıları, tıbbi ve psikolojik geçmişiniz, eğitim ve iş yaşamınız ele alınır; size eşlik eden bir yakınınız varsa izninizle onunla da görüşülebilir. Bu ön bilgiler, hangi testlerin uygulanacağının seçilmesine yardımcı olur.
2. Testler: Cleveland Clinic'e göre bellek, düşünme, sözel iletişim ve motor becerilere yönelik testler; yazı yazmak ya da çizim yapmak, bulmaca çözmek ya da soruları yanıtlamak ve bilgisayarda gösterilen şeylere yanıt vermek gibi etkinliklerden oluşur.
3. Sonuçların paylaşılması: Sonuçlar puanlanır ve yorumlanır.

Cleveland Clinic'e göre testler çoğu zaman birkaç saat sürer. Wessex Nöroloji Merkezi'ne göre tek bir randevu çoğu zaman yeterlidir, ancak ek bir test oturumu gerekebilir; St. Luke's da sürecin hastanın gereksinimlerine göre iki ya da üç ziyarette tamamlanabileceğini belirtir.

Sınav kaygısı yaşamak normal mi?

Pek çok kişi "test" sözcüğünü duyunca kaygılanır. Cleveland Clinic'e göre çoğu kişi testlerin bir kısmını oldukça kolay, bir kısmını zor bulur; her şeyi doğru yapmanız beklenmez ve kimse "başarısız" olmaz. Amaç kişisel güçlü ve zayıf yönlerinizi belirlemektir. Cleveland Clinic, sonuçların doğru ve yararlı olması için tüm testlerde elinizden gelenin en fazlasını yapmanızın önemli olduğunu belirtir. Testlerin çoğu herkese aynı şekilde uygulanır ve sonuçlarınız, sizinle aynı yaştaki, bazen de benzer eğitim geçmişine sahip kişilerin sonuçlarıyla karşılaştırılır.

Sonuçlar nasıl değerlendirilir?

Cleveland Clinic'e göre sonuçlar; güçlü yönlerinizi ve zorlandığınız alanları gösteren, önerilerin de yer aldığı ayrıntılı bir rapora dönüştürülür ve bu raporun hazırlanması birkaç hafta sürebilir. Wessex Nöroloji Merkezi, ön bulguların paylaşıldığı bir geri bildirim görüşmesi yapılabildiğini; yazılı raporun sizi yönlendiren hekime gönderildiğini ve isterseniz size de bir özet verilebildiğini belirtir.

Cleveland Clinic'e göre nöropsikolojik testler bir hastalığa doğrudan tanı koymaz; nöropsikolog tanı vermez, ancak izninizle sonuçlarınızı sağlık ekibinizle paylaşır. Wessex Nöroloji Merkezi'ne göre sonuçlar, beyin işlevleri, belirli hastalıklarla ilişkili güçlük türleri ve düşünmeyi etkileyebilecek diğer etkenler hakkında bilinenler ışığında yorumlanır. Cleveland Clinic'e göre sonuçlar; iş ya da konuşma terapisi gibi tedavilerin planlanmasında, rehabilitasyonun odağının belirlenmesinde ve okul ya da iş programında düzenleme önerilerinde kullanılabilir.

Riskleri var mı?

Cleveland Clinic'e göre nöropsikolojik testlerin gerçek anlamda bir riski yoktur. Ancak testler çoğu zaman birkaç saat sürdüğü için bazı kişiler yorgun, aşırı uyarılmış ya da huzursuz hissedebilir; Cleveland Clinic bu nedenle test günü akşamı için hafif bir plan yapmayı önerir.