Uyuz nedir? Belirtileri, bulaşma ve tedavisi

Uyuz nedir?

CDC'ye göre uyuz, insan uyuz akarı (Sarcoptes scabiei) adı verilen mikroskobik bir canlının neden olduğu bir deri istilasıdır. Dişi akar derinin en üst katmanında küçük tüneller kazar, burada yaşar ve yumurtalarını bırakır. NHS, bu tünellerin deride ucunda küçük bir nokta bulunan ince çizgiler şeklinde görülebildiğini belirtir.

Kaşıntı ve döküntü, vücudun akarlara, yumurtalarına ve atıklarına karşı geliştirdiği alerjik tepkiden kaynaklanır. Bu yüzden ilk kez uyuz olan bir kişide belirtilerin ortaya çıkması zaman alır.

Uyuz kişisel temizlik eksikliğinin bir göstergesi değildir; temiz ve düzenli yaşayan herkes uyuz olabilir. NHS'e göre uyuz evcil hayvanlardan bulaşmaz.

Uyuz belirtileri

NHS ve CDC'ye göre uyuzun başlıca belirtileri şunlardır:

• Yoğun kaşıntı: Özellikle geceleri artar ve uykuyu bozabilir.
• Döküntü: Kabarık, sivilce benzeri küçük noktalar. NHS'e göre açık tenli kişilerde kırmızı, koyu tenli kişilerde daha koyu renkte görünebilir.
• Akar tünelleri: Deride ince, kıvrımlı çizgiler ve ucunda küçük bir nokta.

Döküntü nerelerde çıkar?

NHS ve CDC'ye göre yetişkinlerde ve büyük çocuklarda döküntü en sık şu bölgelerde görülür:

• Parmak araları
• El bilekleri
• Koltuk altları
• Bel çevresi
• Kasıklar ve genital bölge
• Kalçalar ve vücut kıvrımları

CDC'ye göre bebeklerde ve küçük çocuklarda ise döküntü baş, yüz, boyun, avuç içleri ve ayak tabanlarında da görülebilir.

Belirtiler ne zaman başlar?

CDC'ye göre ilk kez uyuz olan bir kişide belirtilerin ortaya çıkması 4–8 hafta sürebilir; NHS de döküntünün çıkmasının 8 haftayı bulabildiğini belirtir. Önemli olan, CDC'nin vurguladığı gibi belirti olmasa bile kişinin uyuzu başkalarına bulaştırabilmesidir. Bu nedenle bir aile bireyinde uyuz saptandığında belirtisi olmayanların da tedavi edilmesi gerekir.

Kabuklu (Norveç) uyuz

CDC, kabuklu uyuzu çok sayıda akar içeren ve çok bulaşıcı olan ağır bir uyuz türü olarak tanımlar. Deride kalın, kabuklu alanlarla seyreder. Tedavisinin gecikmesi toplu salgınlara yol açabilir; mutlaka hekim tarafından tedavi edilmelidir.

Uyuz nasıl bulaşır?

CDC'ye göre uyuz en çok doğrudan ve uzun süreli ciltten cilde temasla bulaşır. Kısa bir tokalaşma ya da sarılma ile bulaşma olasılığı düşüktür. Sık bulaşma yolları şunlardır:

• Aynı evde yaşayan aile bireyleri arasında yakın temas
• Cinsel temas; NHS cinsel yolla bulaşmayı da sayar
• Aynı yatakta uyumak
• Çocukların oyun sırasında uzun süreli yakın teması

CDC'ye göre giysi, havlu veya yatak takımı aracılığıyla bulaşma seyrektir. Kabuklu uyuzda ise akar sayısı çok fazla olduğundan eşyalar yoluyla bulaşma daha kolaydır.

CDC, bakım evleri, kreşler, yurtlar ve barınaklar gibi insanların yakın temas içinde olduğu toplu yaşam alanlarında uyuz salgınlarının daha sık görüldüğünü belirtir.

Akarlar insan derisi dışında ne kadar yaşar?

CDC'ye göre uyuz akarları insan derisinden ayrıldıktan sonra genellikle 2–3 günden fazla yaşayamaz. Temizlik önlemlerinin süreleri bu bilgiye dayanır.

Uyuz nasıl geçer? Tedavi

Uyuz kendiliğinden geçmez; akarları öldüren ilaçlarla tedavi edilmesi gerekir. NHS ve CDC'nin vurguladığı temel ilkeler şunlardır:

• Uyuz ilacı (skabisit): Hekim veya eczacının önerdiği krem ya da losyon şeklindeki uyuz ilaçları kullanılır. NHS'e göre ilaç genellikle yalnızca döküntülü bölgelere değil, tüm vücuda uygulanır. Uygulama şeklini, süresini ve ne zaman yıkanacağını prospektüsten ve hekim ya da eczacınızdan öğrenin. Bazı durumlarda hekim ağızdan alınan ilaçlar da önerebilir.
• Herkes aynı anda tedavi edilmeli: NHS ve CDC'ye göre evde yaşayan herkes ve yakın temaslılar (cinsel partnerler dahil), belirtileri olmasa bile aynı gün tedavi edilmelidir. Aksi hâlde akarlar kişiler arasında dolaşmaya devam eder.
• Tedavinin tekrarı: NHS'e göre ilk uygulamadan 7 gün sonra tedavinin tekrarlanması gerekir.
• Küçük çocuklar, gebeler ve emzirenler: NHS'e göre iki yaşından küçük çocuklar için eczane yerine hekime başvurulmalıdır. Gebelikte ve emzirme döneminde de ilaç seçimi hekimle yapılmalıdır.

Temizlik ve eşyalar

NHS ve CDC'nin önerileri şunlardır:

• Tedavinin ilk günü kullanılan çarşaf, yastık kılıfı, havlu ve giysileri sıcak programda yıkayın. NHS 60 °C veya üzerini, CDC 50 °C'nin üzerindeki suda en az 10 dakikayı önerir.
• Yıkanamayan eşyaları (örneğin bazı oyuncaklar, ayakkabılar) ağzı kapalı bir plastik torbaya koyun. NHS en az 3 gün, CDC birkaç gün ile bir hafta arası bekletmeyi önerir.
• NHS, tedavinin ilk 24 saatinde yakın bedensel temastan kaçınılmasını önerir.

Evin tamamını ilaçlamak ya da evcil hayvanları tedavi etmek gerekmez; akarlar insan derisi dışında uzun yaşamaz ve evcil hayvanlardan bulaşmaz.

Kaşıntı neden geçmiyor?

NHS ve CDC'ye göre tedavi akarları hızla öldürse de kaşıntı, akar kalıntılarına karşı süren alerjik tepki nedeniyle 2–4 hafta daha devam edebilir. Bu, tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Bu dönemde kaşıntıyı hafifletmek için hekim veya eczacı uygun ürünler önerebilir. Ancak 2–4 hafta sonra kaşıntı hâlâ sürüyorsa ya da yeni tüneller ve döküntüler çıkıyorsa yeniden değerlendirme gerekir.

Uyuz nasıl teşhis edilir?

Tanı çoğu zaman muayeneyle konur. Hekim geceleri artan kaşıntıyı, döküntünün tipik yerlerini, deride akar tünellerini ve ev halkında benzer şikâyetler olup olmadığını değerlendirir. Gerekirse deriden küçük bir kazıntı örneği alınarak mikroskopta akar, yumurta veya atıkları aranabilir. İlk uyuzda akar sayısı az olabildiği için örnekte akar görülmemesi uyuzu her zaman dışlamaz; karar muayene bulgularıyla birlikte verilir.

Uyuz; egzama, kurdeşen, böcek ısırıkları ve diğer kaşıntılı deri hastalıklarıyla karışabilir. Kendi kendinize uyuz ilacı kullanmaya başlamadan önce tanının bir hekim tarafından doğrulanması, gereksiz tedaviyi ve gecikmeyi önler.

İşe ve okula dönüş

CDC'ye göre uyuz tedavisi alan kişiler, tedaviden sonraki gün kreşe, okula veya işe dönebilir. NHS de yetişkinlerin ve çocukların tedaviye başladıktan sonra işe veya okula dönebileceğini belirtir. Kurumdaki diğer kişilerde de kaşıntı varsa kurumun bilgilendirilmesi salgının önlenmesine yardımcı olur.

Uyuz için hangi doktora gidilir?

• Aile hekimi: Uyuz şüphesinde ilk değerlendirme ve tedavi için uygundur.
• Deri ve zührevi hastalıkları (dermatoloji): Tanı belirsizse, tedaviye rağmen geçmiyorsa ya da kabuklu uyuz şüphesi varsa.
• Çocuk sağlığı ve hastalıkları: Bebek ve küçük çocuklarda; NHS iki yaşından küçük çocuklarda hekime başvurulmasını önerir.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları uyuz konu sayfasından veya dermatoloji branş sayfasından görebilirsiniz. Kaşıntının diğer nedenleri için Kaşıntı neden olur? yazısına ve kaşıntı konu sayfasına bakabilirsiniz.