Elastografi (karaciğer sertlik ölçümü) nedir?

Elastografi nedir, neden önemlidir?

Karaciğer; yağlanma, virüs enfeksiyonları, alkol, bağışıklık sistemi hastalıkları ve bazı metabolik hastalıklar nedeniyle uzun süre hasar görebilir. Hasar devam ettikçe karaciğer dokusunda skar oluşur. Bu skarlaşmaya fibroz denir; ileri aşamada siroz gelişebilir. Fibroz çoğu zaman uzun süre belirti vermez; bu nedenle ölçülerek saptanması önemlidir.

Geçmişte fibrozun derecesini belirlemenin başlıca yolu karaciğer biyopsisiydi. NIDDK'ye göre biyopside bir iğneyle karaciğerden küçük doku parçaları alınır ve patolog bunları mikroskop altında inceler. Biyopsi değerli bir yöntemdir ama girişimseldir ve küçük de olsa riskleri vardır. Elastografi ise karaciğer sertliğini vücut dışından ölçerek, fibroz hakkında girişimsel olmayan bir tahmin yapılmasını sağlar. Böylece pek çok hastada biyopsi gereksinimi azalabilir ve hastalığın seyri tekrarlanan ölçümlerle izlenebilir.

Nasıl çalışır?

Temel ilke basittir: Dokuya hafif bir titreşim ya da basınç dalgası gönderilir ve bu dalganın doku içinde ne hızla ilerlediği ölçülür. Sert dokuda dalga daha hızlı, yumuşak dokuda daha yavaş ilerler. Cihaz bu hızdan dokunun sertliğini hesaplar.

Guy's and St Thomas' NHS Vakfı'nın hasta bilgilendirmesine göre karaciğer elastografisinde kullanılan küçük cihaz, deriden karaciğere geçip geri yansıyan, atımlar hâlinde (hafif titreşimler veya kısa dalgalar biçiminde) ses dalgaları gönderir. Cihaz deriyi delmez ve vücuda girmez.

Elastografi türleri

NIDDK, karaciğer sertliğini ölçen üç temel elastografi türünü sıralar:

• Titreşim kontrollü geçici elastografi: NIDDK'nin tanımıyla özel bir ultrason türüdür. Prob, sağ alt kaburgaların arasından karaciğere bir titreşim gönderir ve ölçüm yapar. Ekranında ayrıntılı bir görüntü göstermeyen, ölçüme odaklı bir cihazla yapılır. Bazı cihazlar sertliğin yanında karaciğerdeki yağ miktarına dair bir tahmin de verebilir.
• Kayma dalgası (shear wave) elastografi: NIDDK'ye göre karaciğer sertliğindeki artışı saptamak için kullanılan bir başka ultrason türüdür. Genellikle standart bir ultrason cihazına eklenmiş yazılımla yapılır; bu sayede karaciğer görüntülenirken ölçüm yapılacak bölge seçilebilir.
• Manyetik rezonans (MR) elastografi: NIDDK'nin tanımıyla karaciğer sertliğini ölçen özel bir MR türüdür. Karaciğerin tamamına yakın bir bölümünü değerlendirebilir; ancak daha az merkezde bulunur, daha uzun sürer ve MR'a özgü kısıtlamalar (implantlar, kapalı alan kaygısı gibi) geçerlidir.

Elastografi yalnızca karaciğerde kullanılmaz. Meme, tiroid ve prostat gibi organlardaki nodül ve kitlelerin değerlendirilmesinde de ultrason incelemesine ek bilgi olarak kullanılabilir. Bu yazı ağırlıklı olarak karaciğer elastografisini ele almaktadır.

Hangi durumlarda kullanılır?

Karaciğer elastografisi, özellikle şu durumlarda hekimin değerlendirmesine yardımcı olur:

• Yağlı karaciğer hastalığı: NIDDK, alkole bağlı olmayan yağlı karaciğer hastalığında fibrozun değerlendirilmesinde elastografi testlerinin kullanıldığını belirtir. Fazla kilo, tip 2 diyabet ve metabolik sendromu olan kişilerde karaciğer yağlanması sık görülür.
• Kronik viral hepatitler: Hepatit B ve hepatit C'de fibrozun derecesi tedavi kararlarını ve izlem sıklığını etkileyebilir.
• Alkole bağlı karaciğer hastalığı ve diğer kronik karaciğer hastalıkları: Otoimmün hepatit ve safra yolu hastalıkları gibi durumlarda da izlemde kullanılabilir.
• Siroz kuşkusu: NIDDK, sirozun tanısında elastografinin; ultrason, MR, tomografi, kan testleri ve gerektiğinde biyopsiyle birlikte kullanılan testlerden biri olduğunu belirtir.
• İzlem: Tedaviye ve yaşam tarzı değişikliklerine yanıtın zaman içinde takibi.

Hekimler çoğu zaman elastografiyi kan testleriyle birlikte değerlendirir. NIDDK, karaciğer enzimlerinin (ALT ve AST) yanı sıra FIB-4 veya APRI gibi kan testlerinden hesaplanan skorların ileri fibrozu belirlemeye ya da dışlamaya yardımcı olabildiğini belirtir.

Hazırlık ve işlem

Hazırlık

Talimatlar merkeze göre değişebilir. Guy's and St Thomas' bilgilendirmesine göre:

• İşlemden önceki 2 saat boyunca yiyip içmemeniz istenebilir. Yemek, karaciğere giden kan akışını artırarak ölçümü etkileyebilir.
• Reçeteli ilaçlarınızı kullanmaya devam edebilirsiniz.
• Karnınıza kolay erişilebilmesi için elbise yerine iki parçalı giysiler tercih etmeniz önerilir.
• Takılarınızı çıkarmanız gerekmez.

MR elastografi yapılacaksa, MR'a özgü hazırlık ve güvenlik soruları (metal implant, kalp pili, gebelik) da geçerlidir.

İşlem nasıl yapılır?

1. Sırtüstü bir muayene masasına uzanırsınız. Ölçüm alanını genişletmek için sağ kolunuzu başınızın arkasına koymanız istenir.
2. Sağ yan tarafınızda, kaburgaların arasına su bazlı bir jel sürülür.
3. Prob deriye hafifçe bastırılarak yerleştirilir. Titreşim anında deride hafif bir vuruntu hissi olabilir.
4. Güvenilir bir sonuç elde etmek için aynı bölgeden çok sayıda ölçüm alınır.

Guy's and St Thomas' bilgilendirmesine göre işlem genellikle 5 ile 10 dakika sürer. Muayene masasında düz yatabiliyor olmanız gerekir. İşlem sonrası günlük yaşamınıza hemen dönebilirsiniz.

Sonuçlar nasıl yorumlanır?

Geçici elastografi sonucu genellikle kilopaskal (kPa) adı verilen bir birimle verilir. Değer yükseldikçe karaciğerin daha sert olduğu anlaşılır. Ancak bu değerin hangi fibroz evresine karşılık geldiği; altta yatan hastalığa, kullanılan cihaza ve ölçümün kalitesine göre değişir. Bu nedenle tek bir sayıya bakıp yorum yapmak yanıltıcı olabilir.

Guy's and St Thomas' bilgilendirmesine göre sonuç, işlemi isteyen hekime gönderilir ve bir sonraki görüşmede size açıklanır. Hekiminiz sonucu; kan testleriniz, ultrason bulgularınız, hastalığınızın nedeni ve genel durumunuzla birlikte değerlendirir.

Ölçümü etkileyebilecek durumlar

Karaciğer sertliği yalnızca fibroz nedeniyle artmaz. Bazı durumlar ölçümü olduğundan yüksek gösterebilir:

• Yakın zamanda yemek yenmiş olması
• Karaciğerde akut iltihap (enzimlerin çok yüksek olduğu dönemler)
• Safra yollarında tıkanıklık
• Kalp yetmezliğine bağlı karaciğerde kan göllenmesi

Ayrıca karın duvarında kalın yağ dokusu, karında sıvı birikmesi (asit) veya dar kaburga aralıkları ölçümün başarısını zorlaştırabilir. Böyle durumlarda farklı bir prob, başka bir elastografi türü veya biyopsi düşünülebilir.

Elastografi ve diğer karaciğer testleri

Elastografi, karaciğer değerlendirmesinde kullanılan testlerden yalnızca biridir. NIDDK'nin açıklamalarına göre diğer testler şöyle özetlenebilir:

• Ultrason: Ses dalgalarıyla organların yapısını gösterir. Karaciğerde yağlanmayı, karaciğerin boyutunu ve yüzeyini, safra yollarını ve karın içindeki sıvıyı değerlendirmeye yardımcı olur.
• Bilgisayarlı tomografi (BT): X ışını ve bilgisayar teknolojisiyle karaciğerin görüntülerini oluşturur.
• MR: NIDDK'nin ifadesiyle radyo dalgaları ve mıknatıslar kullanarak organların ve yumuşak dokuların ayrıntılı görüntüsünü X ışını kullanmadan oluşturur. Bazı MR teknikleri karaciğerdeki yağ oranını da ölçebilir.
• Kan testleri: Karaciğer enzimlerinin normalden yüksek ya da düşük olması karaciğer hasarına işaret edebilir. Bu değerlerden hesaplanan skorlar fibroz riskini tahmin etmeye yardımcı olur.
• Karaciğer biyopsisi: Doku örneğinin mikroskopla incelenmesidir; tanının netleşmediği veya başka bir hastalıktan kuşkulanılan durumlarda gerekebilir.

Ultrason ve elastografi çoğu zaman birbirini tamamlar: Ultrason karaciğerin görünümünü ve yağlanmayı, elastografi ise sertliği yani skarlaşmanın olası derecesini değerlendirir.

Avantajlar ve sınırlılıklar

Avantajları:

• İğne gerektirmez, girişimsel değildir ve radyasyon içermez.
• Ultrason tabanlı yöntemler kısa sürer ve muayene odasında yapılabilir.
• Tekrarlanabilir olduğu için hastalığın seyrini izlemeye uygundur.

Sınırlılıkları:

• Fibrozun derecesi hakkında bir tahmin sunar; özellikle ara evreleri birbirinden ayırmada biyopsi kadar ayrıntılı bilgi vermeyebilir.
• Yukarıda sayılan durumlar sonucu etkileyebilir.
• NIDDK'nin belirttiği gibi, yağlı karaciğer hastalığının iltihaplı biçiminin (NASH) tanısını kanıtlayabilen tek test karaciğer biyopsisidir.