Radyoterapi uygulaması: ışın tedavisi nasıl yapılır?

Radyoterapi nedir, nasıl etki eder?

Vücudumuzdaki hücreler sürekli bölünerek yenilenir. Kanser hücreleri ise kontrolsüz biçimde bölünür. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü (NCI), radyoterapinin bu hücrelerin DNA'sını onarılamayacak ölçüde hasara uğrattığını; böyle hasar gören hücrelerin bölünmeyi bıraktığını ya da öldüğünü açıklar.

Bu etki bir anda ortaya çıkmaz. NCI'ye göre DNA hasarının kanser hücrelerini öldürecek düzeye ulaşması günler ya da haftalar süren bir tedavi gerektirir ve hücrelerin ölmesi tedavi bittikten sonra da haftalar, aylar boyunca sürer. Bu nedenle tedavinin etkisi çoğu zaman kontrol görüntülemeleriyle zaman içinde değerlendirilir.

Işınlar hedeflenen bölgeye yönlendirilse de çevredeki sağlıklı hücreler de bir miktar etkilenebilir. Yan etkilerin temel nedeni budur. Modern planlama yöntemlerinin amacı, tümöre yeterli ışını verirken çevredeki sağlıklı dokuyu olabildiğince korumaktır.

Radyoterapi neden uygulanır?

NHS, radyoterapinin dört ana amaçla kullanıldığını belirtir:

• Tedavi edici (küratif) amaç: Kanseri tamamen ortadan kaldırmayı hedefler.
• Diğer tedavileri destekleme: Kemoterapiyle birlikte ya da ameliyat öncesinde tümörü küçültmek için uygulanabilir. Bkz. Kemoterapi nedir?
• Tekrarlamayı önleme: Ameliyattan sonra geride kalmış olabilecek kanser hücrelerini hedefleyerek hastalığın geri dönme olasılığını azaltmaya çalışır.
• Belirtileri hafifletme (palyatif amaç): Tam iyileşme mümkün olmadığında ağrı, nefes darlığı gibi yakınmaları azaltmak için kullanılır.

NCI, radyoterapinin uygun olup olmadığına karar verilirken kanserin türü, tümörün büyüklüğü ve yeri, sağlıklı dokulara yakınlığı, kişinin genel sağlığı, aldığı diğer tedaviler, yaşı ve tıbbi geçmişi gibi etkenlerin birlikte değerlendirildiğini belirtir. Radyoterapi meme, prostat, akciğer ve baş-boyun kanserleri gibi birçok kanser türünde kullanılan seçeneklerden biridir.

Radyoterapi türleri

NHS ve NCI radyoterapiyi temel olarak şu gruplara ayırır:

Dış ışın tedavisi (eksternal radyoterapi)

Işın, vücudun dışındaki bir cihazdan (çoğunlukla "lineer hızlandırıcı" adı verilen makineden) hedef bölgeye yönlendirilir. NCI, bu grubun içinde farklı teknikler bulunduğunu anlatır:

• Üç boyutlu konformal radyoterapi: BT, MR veya PET görüntüleri kullanılarak ışınlar tümörün biçimine uydurulur.
• Yoğunluk ayarlı radyoterapi (IMRT): Gücü ayarlanabilen çok sayıda küçük ışın demeti kullanılır.
• Görüntü kılavuzluğunda radyoterapi (IGRT): Seanslar sırasında tekrarlanan görüntülemelerle konum düzeltilir.
• Proton tedavisi: Proton ışınları yol boyunca saçılmadan tümörde durur.
• Stereotaktik vücut radyoterapisi (SBRT): Küçük tümörlere az sayıda, yüksek dozlu seansla uygulanır. Bkz. Stereotaktik radyocerrahi

İç radyoterapi (brakiterapi)

Işın kaynağı tümörün içine ya da hemen yanına yerleştirilir. NCI'ye göre bu kaynaklar tohum, şerit veya kapsül biçiminde olabilir.

Sistemik radyoterapi (radyoizotop tedavisi)

Radyoaktif bir madde ağızdan içilir ya da damardan verilir ve kan yoluyla vücutta dolaşır. NHS bu yöntemi "radyoizotop tedavisi" olarak adlandırır.

Tedaviye hazırlık ve planlama

Radyoterapi, ayrıntılı bir planlama aşamasıyla başlar. NCI bu aşamaya "simülasyon" adını verir ve ilk görüşmenin muayene, görüntüleme ve olası yarar-risklerin konuşulmasıyla birlikte 1–2 saat sürebileceğini belirtir.

Planlama sırasında genellikle şunlar yapılır:

• Planlama tomografisi: NHS'e göre kanserin tam yerini belirlemek için bir BT taraması çekilir. Bkz. Bilgisayarlı tomografi nedir?
• Cilt işaretleri: Işının her seansta aynı noktaya verilmesi için cilde çok küçük mürekkep noktaları konabilir. NCI bu noktaların çil büyüklüğünde olduğunu, dövme biçiminde yapılırsa kalıcı olduğunu belirtir.
• Sabitleme araçları: Baş, boyun, kol ya da bacak bölgesine tedavi uygulanacaksa kişiye özel plastik bir maske veya kalıp hazırlanabilir. Bu araçlar seans sırasında hareketsiz kalmayı kolaylaştırır.

Planlamadan sonra fizik uzmanları ve hekim, ışınların hangi açılardan ve hangi dozda verileceğini hesaplar. NCI, vücudun her bölgesinin ömür boyu güvenle alabileceği bir ışın sınırı bulunduğunu ve bu nedenle bazı bölgelerin tekrar tekrar ışınlanamayabileceğini hatırlatır. Daha önce radyoterapi aldıysanız bunu mutlaka ekibe bildirin.

Seanslar nasıl geçer?

Dış ışın tedavisinde bir tedavi masasına uzanırsınız; teknisyenler sizi planlamadaki konuma yerleştirir ve odadan çıkar. NHS, sizi pencere ya da kamerayla izlediklerini ve bir konuşma sistemiyle iletişim kurabildiğinizi belirtir.

• Süre: NCI'ye göre ışının verildiği süre genellikle 1–5 dakikadır; ziyaretin tamamı ise çoğunlukla konumlandırma nedeniyle 30 dakika ile bir saat arasında sürer.
• Sıklık: NCI'ye göre çoğu kişi haftada beş gün, pazartesiden cumaya günde bir seans alır. NHS de bu düzenin yaygın olduğunu, ancak bazı durumlarda günde birden fazla seans, hafta sonu seansı ya da belirtileri hafifletmek için tek seans uygulanabileceğini belirtir.
• Toplam süre: Seans sayısı ve tedavinin kaç hafta süreceği kanserin türüne ve evresine göre değişir.

Seans sırasında makinenin sesini duyar ve hareket ettiğini görürsünüz; ancak NCI'ye göre ışını hissetmez, görmez, duymaz ya da kokusunu almazsınız. Işın verilirken normal nefes alabilirsiniz.

Radyoaktif olur muyum?

NHS ve NCI, dış ışın tedavisinin kişiyi radyoaktif yapmadığını açıkça belirtir; bu nedenle tedaviden sonra başkalarıyla güvenle bir arada olabilirsiniz. Brakiterapi veya radyoaktif sıvı tedavilerinde ise NHS, kısa süreli hastanede kalış ve bir süre çocuklarla ve gebelerle yakın temastan kaçınma gibi önlemler gerekebileceğini belirtir. Bu önlemleri tedavi ekibiniz size ayrıntılı olarak anlatır.

Olası yan etkiler

Yan etkiler, tedavi edilen bölgeye ve verilen toplam ışına göre değişir. NHS'in sıraladığı sık görülen, çoğunlukla geçici yan etkiler şunlardır:

• Tedavi alanındaki ciltte kızarıklık, kuruluk ve tahriş
• Yorgunluk
• Tedavi edilen bölgede saç ya da kıl dökülmesi
• Bulantı ve iştahsızlık
• Baş-boyun bölgesine tedavide ağız içinde yara ve ağrı
• Karın ya da leğen bölgesine tedavide ishal

NHS'e göre bu yan etkilerin çoğu tedavi bittikten sonra geriler. NHS'in verdiği zaman çizelgesine göre:

• Cilt sorunları genellikle tedavinin 1–2. haftasında başlar ve çoğunlukla tedavi bittikten sonraki 2–4 hafta içinde yatışır; renk değişikliği daha uzun sürebilir.
• Yorgunluk tedavi sırasında gelişebilir ve tedavi bittikten sonra da haftalar ya da aylar boyunca sürebilir.
• Saç ve kıl dökülmesi genellikle 2–3. haftada başlar; tedaviden sonra saçlar yeniden çıkar, ancak dokusu ya da rengi farklı olabilir.
• İshal tedaviye başladıktan birkaç gün sonra başlayabilir ve genellikle tedavi bittikten sonraki haftalar içinde düzelir.

Geç ortaya çıkabilen etkiler

NHS, bazı etkilerin uzun sürebileceğini ya da daha geç ortaya çıkabileceğini belirtir. Bunlar tedavi edilen bölgeye göre değişir; örneğin ağız kuruluğu, kısırlık (bu nedenle tedavi öncesinde yumurta ya da sperm saklama seçeneği konuşulabilir), kol veya bacağa tedavide lenf ödemi, vajinada daralma ya da sertleşme sorunu ve yıllar sonra ortaya çıkabilen, hafifçe artmış ikincil kanser riski bu etkiler arasında sayılır. Hangi yan etkileri bekleyebileceğinizi ve bunları nasıl hafifletebileceğinizi tedavi başlamadan önce ekibinizle konuşun.

Tedavi sürecinde kendinize nasıl bakabilirsiniz?

• Cilt bakımı: NHS, tedavi alanını her gün nazikçe yıkayıp tamponlayarak kurulamayı, nemlendirmeyi ve bol, pamuklu giysiler giymeyi önerir. Tedavi alanını tedavi bittikten sonra da bir süre güneşten koruyun. Hangi ürünleri kullanabileceğinizi ekibinize sorun.
• Yorgunluk: Yeterince dinlenin; NHS, kısa yürüyüşler gibi hafif egzersizlerin ve gerekirse işte esnek çalışma düzeninin yardımcı olabileceğini belirtir.
• Beslenme: NHS'e göre sık ve az miktarda yemek, baharatlı ve tuzlu yiyeceklerden kaçınmak ağız yarası ve iştahsızlıkta işe yarayabilir; gerekirse diyetisyene yönlendirilebilirsiniz.
• Seanslarınızı aksatmamaya özen gösterin; zorunlu bir aksama olursa ekibinize haber verin.

Tedavi sonrası izlem

Tedavi bittikten sonra radyasyon onkolojisi uzmanınız sizi belirli aralıklarla kontrole çağırır. NCI'nin vurguladığı gibi ışının etkisi tedavi sonrasında da sürdüğü için sonuçların değerlendirilmesi zaman alabilir. Kontrollerde muayene ve gerektiğinde görüntüleme ya da kan tetkikleriyle hem tedavinin etkisi hem de olası geç yan etkiler izlenir.