Kısaca
Şark çıbanı (tıp dilinde kutanöz leişmanyaz; halk arasında yıl çıbanı ya da Halep çıbanı), Leishmania adlı tek hücreli parazitlerin deride yol açtığı bir hastalıktır. WHO'ya göre parazit, enfekte dişi tatarcık sineklerinin ısırmasıyla bulaşır. CDC'ye göre ısırıktan birkaç hafta ya da ay sonra deride küçük bir kabarıklık ortaya çıkar; bu kabarıklık zamanla büyüyerek kenarları kabarık, ortası çukur ve üzeri kabuklu bir yaraya dönüşebilir. Yara çoğunlukla ağrı yapmaz, ancak aylarca sürebilir ve iyileştikten sonra kalıcı iz bırakabilir. WHO'ya göre leişmanyaz tedavi edilebilir bir hastalıktır. İyileşmeyen deri yaraları, özellikle hastalığın görüldüğü bölgelerde yaşayan ya da bu bölgelere seyahat eden kişilerde, hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Şark çıbanı nedir?
WHO'ya göre leişmanyaz, 20'den fazla Leishmania türünden kaynaklanan ve enfekte dişi tatarcıkların ısırmasıyla bulaşan parazitik bir hastalıktır. CDC leişmanyazı, "ihmal edilmiş tropikal hastalıklar" arasında sayar.
WHO'ya göre leişmanyazın üç ana biçimi vardır:
- Deri (kutanöz) leişmanyaz: En sık görülen biçimdir. Vücudun açıkta kalan bölgelerinde deri yaralarına yol açar. Şark çıbanı bu biçimdir.
- İç organ (visseral) leişmanyaz: Kala-azar olarak da bilinen, iç organları etkileyen en ağır biçimdir; tedavi edilmezse hayatı tehdit eder.
- Deri-mukoza (mukokutanöz) leişmanyaz: Burun, ağız ve boğazın iç yüzeylerini tahrip edebilir.
Bu yazı, deri biçimi olan şark çıbanına odaklanmaktadır.
Nasıl bulaşır?
WHO ve CDC'ye göre hastalık, enfekte tatarcık sineklerinin ısırmasıyla bulaşır. CDC'nin tatarcıklar hakkında verdiği bilgiler şunlardır:
- Tatarcıklar çok küçüktür; CDC'ye göre bir sivrisineğin yaklaşık dörtte biri büyüklüğündedir.
- Isırıkları çoğu zaman fark edilmez.
- CDC'ye göre genellikle alacakaranlıkta, akşam ve gece saatlerinde, yani güneş batımından doğuşuna kadar en etkindirler.
Şark çıbanı, günlük temasla kişiden kişiye bulaşan bir hastalık değildir; bulaşma tatarcıklar aracılığıyla olur.
Nerelerde görülür?
CDC'ye göre leişmanyaz yaklaşık 90 ülkenin bazı bölgelerinde, çoğunlukla tropikal ve subtropikal bölgelerde görülür. WHO, hastalığın görüldüğü bölgeler arasında Akdeniz havzasını, Orta Doğu'yu ve Orta Asya'yı da sayar. WHO'ya göre dünyada her yıl 600.000 ile 1 milyon arasında yeni deri leişmanyazı vakası görüldüğü tahmin edilmektedir.
WHO'ya göre kötü barınma koşulları, yetersiz beslenme, göç ve nüfus hareketleri, bağışıklık sisteminin zayıflığı ve tatarcıkların yayılışını etkileyen iklim değişiklikleri hastalığın görülmesini kolaylaştıran etkenlerdir.
Belirtileri
CDC'ye göre deri yaraları genellikle tatarcık ısırığından birkaç hafta ya da ay sonra ortaya çıkar; nadiren yıllar sonra da görülebilir. CDC'nin tarif ettiği seyir şöyledir:
- Isırık yerinde küçük, kırmızı bir kabarıklık (papül) oluşur.
- Kabarıklık zamanla büyüyerek sertleşir (nodül).
- Ortası açılarak kenarları kabarık, ortası çukur bir yaraya (ülser) dönüşebilir. Yaranın üzeri kabuk bağlayabilir.
- Bazı lezyonlar yara hâline gelmeden kabarık olarak kalabilir.
Diğer özellikler:
- Yer: WHO'ya göre yaralar çoğunlukla vücudun açıkta kalan bölgelerinde, yani yüz, kollar ve bacaklarda çıkar.
- Ağrı: CDC'ye göre yaralar genellikle ağrı yapmaz; ancak bakteriyel enfeksiyon gelişirse ağrılı olabilir.
- Çevresel bulgular: CDC'ye göre ana yaranın çevresinde küçük ek lezyonlar, bölgesel lenf bezlerinde şişlik ve lenf yolları boyunca küçük kabarıklıklar görülebilir.
- İyileşme ve iz: CDC'ye göre yaralar iyileşirken çökük bir iz bırakır; WHO'ya göre bu izler kalıcı olabilir ve özellikle yüzdeki izler kişinin yaşamını etkileyebilir.
Benzer görünen durumlar
Şark çıbanı ilk bakışta sivilce, böcek ısırığı, çıban ya da başka deri enfeksiyonlarıyla karışabilir. Haftalardır süren, büyüyen ve iyileşmeyen bir yara bu nedenle mutlaka değerlendirilmelidir. Bkz. Çıban (fronkül) nedir?
Bu konuda
Şark çıbanı (kutanöz leişmanyaz) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
WHO'ya göre tanı, klinik bulguların parazitolojik ya da serolojik testlerle birlikte değerlendirilmesiyle konur. CDC'ye göre şark çıbanında tanı genellikle yaradan alınan doku örneklerinde parazitin gösterilmesine dayanır. Örnek şu yöntemlerle incelenebilir:
- Mikroskop altında parazitin aranması
- Parazitin laboratuvar ortamında üretilmesi (kültür)
- Parazitin genetik materyalini saptayan moleküler testler
Hekim ayrıca yaranın ne zaman başladığını, nasıl değiştiğini, hastalığın görüldüğü bir bölgede yaşayıp yaşamadığınızı ya da yakın zamanda böyle bir bölgeye seyahat edip etmediğinizi sorar. CDC, hastalığın görüldüğü bölgelere seyahat eden kişilerin belirti geliştiğinde bunu hekimine bildirmesinin önemli olduğunu belirtir.
Tedavi
WHO'ya göre leişmanyaz tedavi edilebilir ve iyileştirilebilir bir hastalıktır. WHO'ya göre tedavi; hastalığın biçimine, parazit türüne ve coğrafi bölgeye göre değişir. Bu nedenle tedavi kararı, yaranın sayısı, büyüklüğü, yeri ve kişinin genel sağlık durumu göz önünde bulundurularak hekim tarafından verilir.
Hekim, lezyonun özelliklerine göre yalnızca yaraya yönelik yerel tedaviler ile vücut genelinde etkili ilaçlar arasında seçim yapabilir. Yaranın sayısı ve büyüklüğü, yüz gibi önemli bir bölgede bulunup bulunmadığı ve yayılma riski bu kararda belirleyicidir. Tedavi süresince yaranın temiz tutulması ve bakteriyel enfeksiyonun önlenmesi de önemlidir.
CDC'ye göre bazı parazit türleri deri yarası iyileştikten sonra bile burun ve ağız mukozasına yayılabilir; bu risk coğrafi bölgeye göre değişir ve uygun tedavi riski azaltabilir. Bu nedenle tedavinin hekim tarafından planlanması ve izlenmesi önemlidir. Evde yaraya yakıcı ya da tahriş edici maddeler veya bitkisel karışımlar uygulamak deride yanığa, enfeksiyona ve daha büyük izlere yol açabilir.
Yara bakımında dikkat edilecekler
- Yarayı ılık su ve hekiminizin önerdiği şekilde nazikçe temizleyin; ovalamayın.
- Yarayı temiz ve kuru bir pansumanla örtün; bu hem enfeksiyonu önlemeye yardımcı olur hem de yaranın sinek ve tozla temasını azaltır.
- Kabukları koparmayın ve yarayı kaşımayın.
- Yarada artan kızarıklık, şişlik, ağrı ya da irin fark ederseniz hekiminize başvurun.
- İyileşme döneminde ve sonrasında, özellikle yüzdeki izleri güneşten korumak izin daha belirgin hâle gelmesini önlemeye yardımcı olabilir.
Seyahat edenler için
CDC'ye göre Amerika Birleşik Devletleri'nde görülen vakaların çoğu, hastalığın görüldüğü bölgelere seyahat eden kişilerde ortaya çıkar. Benzer şekilde, hastalığın görüldüğü bölgelere iş, tatil ya da askerlik gibi nedenlerle giden kişiler de risk altındadır. Bu bölgelerde bulunduğunuz süre boyunca tatarcıklara karşı önlem almanız, döndükten sonraki haftalar ve aylar içinde deride iyileşmeyen bir kabarıklık ya da yara gelişirse hekiminize seyahatinizden söz etmeniz önemlidir. CDC, erken tanı ve tedavinin önemine dikkat çeker.
Korunma
CDC'ye göre leişmanyazı önleyen bir aşı ya da koruyucu ilaç yoktur; korunmanın yolu tatarcık ısırıklarından kaçınmaktır. CDC ve WHO'nun önerileri şunlardır:
- Riskli saatlerde dikkatli olun: Tatarcıkların en etkin olduğu akşam ve gece saatlerinde açık havada kalmayı sınırlayın.
- Deriyi örtün: Uzun kollu giysiler ve uzun pantolon giyin.
- Sinek kovucu kullanın: Açıkta kalan deriye uygun bir sinek kovucu uygulayın; ürünün kullanım talimatına uyun.
- Cibinlik kullanın: WHO, böcek ilacı emdirilmiş cibinlikleri korunma yöntemleri arasında sayar. Tatarcıklar çok küçük olduğu için sık dokulu cibinlik tercih edilmelidir.
- Yaşam alanlarını düzenleyin: WHO'ya göre ev içi ilaçlama, çevre düzenlemesi ve erken tanı hastalığın kontrolünde önemli yer tutar.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Şu durumlarda hekiminize başvurun:
- Deride birkaç hafta içinde iyileşmeyen, büyüyen ya da kabuk bağlayıp yeniden açılan bir yara varsa
- Hastalığın görüldüğü bir bölgede yaşıyorsanız ya da böyle bir bölgeye seyahat ettiyseniz ve deride yeni bir kabarıklık ya da yara fark ettiyseniz
- Yaranın çevresinde yeni küçük kabarıklıklar ya da lenf bezlerinde şişlik geliştiyse
- Yarada artan ağrı, kızarıklık, şişlik ya da irin varsa (bakteriyel enfeksiyon belirtisi olabilir)
- Daha önce şark çıbanı geçirdiyseniz ve burnunuzda ya da ağzınızda geçmeyen yara, burun tıkanıklığı veya kanama başladıysa
Şark çıbanı genellikle acil bir durum değildir. Ancak yaradaki kızarıklık hızla yayılıyorsa ve yüksek ateş, titreme ya da bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Şark çıbanı bulaşıcı mı?
Şark çıbanı, enfekte tatarcık sineklerinin ısırmasıyla bulaşır. Günlük temasla kişiden kişiye geçen bir hastalık değildir.
Şark çıbanı kendiliğinden geçer mi?
Yaralar zamanla iyileşebilir; ancak CDC'ye göre iyileşme çökük bir iz bırakır ve WHO'ya göre izler kalıcı olabilir. Bazı türlerde mukozaya yayılma riski de bulunduğundan hekim değerlendirmesi önemlidir.
Şark çıbanı tedavi edilebilir mi?
Evet. WHO'ya göre leişmanyaz tedavi edilebilir bir hastalıktır. Tedavi; parazit türüne, yaranın özelliklerine ve kişinin durumuna göre hekim tarafından planlanır.
Şark çıbanının aşısı var mı?
CDC'ye göre leişmanyazı önleyen bir aşı ya da koruyucu ilaç yoktur. Korunmanın yolu tatarcık ısırıklarından kaçınmaktır.
Şark çıbanının izi geçer mi?
CDC'ye göre yaralar iyileşirken çökük bir iz bırakır ve WHO'ya göre bu izler kalıcı olabilir. Erken tanı ve tedavi, yaranın büyümesini sınırlayarak izin daha küçük kalmasına yardımcı olabilir. Var olan izler için uygun seçenekleri bir deri hastalıkları uzmanıyla konuşabilirsiniz.
Şark çıbanı için hangi doktora gidilir?
Deri ve zührevi hastalıkları uzmanı ya da enfeksiyon hastalıkları uzmanı tanı ve tedaviyi planlar. İlk değerlendirme için aile hekiminize de başvurabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
