Küme tipi baş ağrısı nedir? Belirtileri, tetikleyicileri ve tedavisi

Küme tipi baş ağrısı nedir?

NHS küme tipi baş ağrısını, uzun dönemler boyunca tekrarlayabilen şiddetli ağrı atakları olarak tanımlar ve başka bir hastalıktan kaynaklanmadığını belirtir; yani birincil bir baş ağrısıdır. MedlinePlus da bu ağrıyı, gözlerde sulanma, göz kapağında düşme ve burun tıkanıklığının eşlik edebildiği tek taraflı bir baş ağrısı olarak tanımlar.

Adını, atakların belirli dönemlerde "küme" hâlinde toplanmasından alır. NHS'e göre baş ağrıları her yıl aynı mevsimde ya da günün belirli saatlerinde tekrarlayabilir. Kümeler arasında haftalar, aylar hatta yıllar süren ve atakların görülmediği dönemler olabilir; bazı kişilerde ise ataklar arasında böyle bir ara hiç olmaz. MedlinePlus, atakların ağrının olmadığı dönemlerle dönüşümlü seyrettiği biçime epizodik, bir yıl ya da daha uzun süre ara vermeden devam ettiği biçime ise kronik küme tipi baş ağrısı denildiğini belirtir.

Baş ağrısı türlerinin genel bir karşılaştırması için bkz. Baş ağrısı türleri.

Belirtileri nelerdir?

Ağrının özellikleri

NHS ve MedlinePlus'a göre ağrı:

• Keskin, yanıcı ya da bıçak saplanır gibidir; genellikle başın bir tarafında, gözün çevresinde hissedilir.
• Uyarı vermeden aniden başlar ve aniden biter. MedlinePlus'a göre en şiddetli düzeyine 5–10 dakika içinde ulaşır.
• 15 dakika ile 3 saat arasında sürer.
• Haftalar ya da aylar boyunca günde birkaç kez tekrarlayabilir. MedlinePlus'a göre baş ağrısı sıklıkla uykuya daldıktan 2–3 saat sonra başlar, ancak uyanıkken de gelebilir ve her gün aynı saatte tekrarlama eğilimindedir.

Eşlik eden belirtiler

NHS'in sıraladığı, çoğunlukla ağrıyla aynı taraftaki belirtiler şunlardır:

• Gözde kızarıklık ve sulanma
• Göz kapağında düşme ve şişlik
• Gözbebeğinde küçülme
• Yüzde terleme
• Burun tıkanıklığı ya da akıntısı
• Bulantı
• Yerinde duramama, sürekli hareket etme isteği

NHS'e göre küme tipi baş ağrısı nadir görülür ve bazı belirtileri migren gibi başka durumlarla benzerlik gösterebilir; MedlinePlus da migren, sinüs kaynaklı baş ağrısı ve gerilim tipi baş ağrısıyla karıştırılabileceğini belirtir. Migren hakkında bilgi için bkz. Migren nedir?

Kimlerde görülür, nedeni nedir?

NHS'e göre küme tipi baş ağrısı erkeklerde ve 30–40'lı yaşlardaki kişilerde daha sık görülür; yakın akrabalarında bu baş ağrısı olanlarda da daha sıktır. MedlinePlus da erkeklerde kadınlardan daha sık görüldüğünü, genellikle 20'li yaşlarla orta yaş arasında başladığını ve ailesel bir eğilim olabileceğini belirtir.

MedlinePlus'a göre nedeni tam olarak bilinmemektedir; ataklar, vücudun yüzdeki trigeminal sinir bölgesinde ani histamin ya da serotonin salgılamasıyla ilişkili görünmektedir. Beynin tabanındaki küçük bir bölge olan hipotalamustaki bir sorunun da rol oynayabileceği düşünülmektedir. Yüz ağrısına yol açan başka bir durum için bkz. Trigeminal nevralji.

Tetikleyiciler

Küme dönemlerinde bazı etkenler atakları başlatabilir. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı tetikleyiciler şunlardır:

• Alkol
• Sigara
• Güçlü kokular: NHS parfüm, boya, oje ve benzin gibi kokuları sayar.
• Egzersiz ve fiziksel efor; sıcak hava ya da sıcak banyo gibi sıcak ortamlar
• Yüksek rakım (doğa yürüyüşü, uçak yolculuğu) ve güneş ışığı dahil parlak ışık (MedlinePlus)
• Nitrit içeren yiyecekler: MedlinePlus işlenmiş etleri örnek verir.
• Bazı ilaçlar ve kokain (MedlinePlus)

MedlinePlus, sigara, alkol, bazı yiyecekler ve baş ağrısını tetikleyen diğer etkenlerden kaçınılmasını önerir; sigara içiyorsanız bırakmak için iyi bir zaman olduğunu belirtir. NHS de tetikleyiciler konusunda hekimden bilgi almanın atakları önlemeye yardımcı olabileceğini belirtir.

Nasıl teşhis edilir?

NHS'e göre küme tipi baş ağrısını gösteren özel bir test yoktur. Hekim ağrının yerini, süresini, sıklığını ve eşlik eden belirtileri sorarak tanı koyar. MedlinePlus'a göre atak sırasında muayenede göz kapağında düşme ve gözbebeğinde küçülme gibi bulgular görülebilir.

NHS ve MedlinePlus'a göre başka nedenleri dışlamak için beyin MR'ı gibi görüntüleme yöntemleri istenebilir. Bkz. MR nedir?

Muayeneye gitmeden önce bir baş ağrısı günlüğü tutmak tanıyı kolaylaştırır. Günlükte şunları not edebilirsiniz:

• Ağrının başladığı gün ve saat
• Son 24 saatte ne yiyip içtiğiniz
• Ne kadar uyuduğunuz
• Ağrı başlamadan hemen önce ne yaptığınız ve nerede olduğunuz
• Ağrının ne kadar sürdüğü ve neyle geçtiği

MedlinePlus, bu günlüğün hekimle birlikte gözden geçirilmesinin tetikleyicileri ve baş ağrılarındaki düzeni belirlemeye, tedavi planı oluşturmaya yardımcı olduğunu belirtir.

Tedavi nasıl yapılır?

Küme tipi baş ağrısının tedavisi iki yönlüdür: atak sırasında ağrıyı hızla geçirmeye yönelik tedavi ve küme döneminde atakları önlemeye yönelik koruyucu tedavi. Reçetesiz ağrı kesiciler genellikle ataklar çok hızlı başladığı ve kısa sürdüğü için yeterince etkili olmaz; NHS, ağrı kesiciler işe yaramıyorsa hekime başvurulmasını önerir.

Atak sırasında

NHS ve MedlinePlus'a göre atak tedavisinde şu seçenekler kullanılabilir:

• Triptan grubu ilaçlar: Hızlı etki için iğne ya da burun spreyi şeklinde
• Oksijen tedavisi: Maske aracılığıyla saf oksijen solunması
• Ensenin uyarılması: NHS'e göre ensenin arka kısmına hafif elektrik uyarıları veren bir cihaz kullanılabilir.
• Kortizon (steroid) grubu ilaçlar: MedlinePlus bunları atak tedavisi seçenekleri arasında sayar.

MedlinePlus'a göre baş ağrısını kontrol altına almak için bu tedavilerden birden fazlası gerekebilir ve hekim en uygun olanı bulmak için birkaç ilacı denemenizi isteyebilir. NHS'e göre diğer tedavilerin işe yaramadığı nadir durumlarda, küçük bir cihazın vücuda yerleştirildiği bir ameliyat önerilebilir; MedlinePlus bu tür cihazların saçlı derideki oksipital sinir gibi belirli sinirlere çok küçük elektrik sinyalleri gönderdiğini belirtir.

Atak sırasında neler yapılabilir?

Hekiminiz size bir atak planı verdiyse atak başladığında bu plana uyun. Bunun yanında:

• Güçlü kokular veya sigara dumanı gibi bilinen tetikleyicilerden uzaklaşın.
• Atakların saatini, süresini ve neyle geçtiğini günlüğünüze not edin.

Atak tedavisini hekiminizin önerdiğinden daha sık kullanmayın; ataklarınız sıklaşıyorsa ya da tedavi işe yaramıyorsa hekiminize başvurun.

Koruyucu tedavi

NHS'e göre atakları başlamadan önlemek için kortikosteroidler, verapamil ya da lityum gibi ilaçlar reçete edilebilir. MedlinePlus ise önleyici amaçla steroid iğneleri, alerji ilaçları, antidepresanlar, tansiyon ilaçları, nöbet (epilepsi) ilaçları ve baş ağrısıyla ilişkili bir protein olan kalsitonin geniyle ilişkili peptidi (CGRP) engelleyen ilaçların kullanılabileceğini belirtir.

İlaçların seçimi ve kullanım süresi hekiminiz tarafından belirlenir. MedlinePlus, bazı ilaçların gebelikte kullanılmaması gerektiğini hatırlatır; gebeyseniz ya da gebe kalabilecekseniz hekiminize söyleyin.

Küme dönemlerinde günlük yaşam

NHS, küme tipi baş ağrısının yaşamı gerçekten etkileyebileceğini belirtir. MedlinePlus'a göre ataklar sıklıkla uykuya daldıktan birkaç saat sonra başladığı için uykuyu bölebilir. Şunlar yardımcı olabilir:

• Alkol, sigara ve sizde atak başlattığını fark ettiğiniz yiyeceklerden uzak durmak
• Baş ağrısı günlüğü tutup hekiminizle birlikte gözden geçirmek
• Hekiminizin önerdiği atak tedavisinin nasıl kullanılacağını önceden öğrenmek
• Ailenize ve iş yerinize durumunuzu açıklamak
• Ağrının duygusal yükü arttığında destek almak

MedlinePlus'a göre küme tipi baş ağrısı yaşamı tehdit etmez ve genellikle beyinde kalıcı değişikliklere yol açmaz; ancak uzun sürelidir ve çoğu zaman işi ve günlük yaşamı bozacak kadar ağrılıdır. Atakların sıklığı yaş ilerledikçe azalabilir.