Trigeminal nevralji nedir? Yüz ağrısının nedenleri

Trigeminal nevralji nedir?

Trigeminal sinir, beyin sapından çıkıp yüze dağılan ve yüzün dokunma, ağrı ve sıcaklık duyusunu taşıyan beşinci kafa siniridir. Üç ana dalı vardır: alın ve göz çevresi, yanak ve üst çene, alt çene ve dudak bölgesi. "Nevralji" ise bir sinirin seyri boyunca hissedilen ağrı anlamına gelir.

Trigeminal nevraljide bu sinir, normalde ağrı oluşturmayacak kadar hafif uyaranlara aşırı ve ani ağrı sinyalleriyle yanıt verir. NHS, durumun yaşam kalitesini belirgin biçimde etkileyebildiğini; kilo kaybı, sosyal yaşamdan uzaklaşma ve depresyon gibi sorunlara yol açabildiğini vurgular.

NHS'ye göre trigeminal nevralji nadir görülen bir durumdur, kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür ve genellikle 50–60 yaşları arasında başlar. 40 yaşın altındaki yetişkinlerde nadirdir.

Belirtileri nelerdir?

Ağrının özellikleri

NHS ve MedlinePlus'ın tarif ettiği tipik özellikler şunlardır:

• Aniden başlayan, çok şiddetli, keskin ve batıcı ya da elektrik çarpması gibi yüz ağrısı
• Ağrının çene, dişler, diş etleri, yanak veya göz çevresinde hissedilmesi
• Genellikle yüzün yalnızca bir tarafında ve sıklıkla yüzün alt bölümünde olması
• Her bir atağın birkaç saniye ile yaklaşık 2 dakika arasında sürmesi ve başladığı gibi aniden bitmesi

NHS, bazı kişilerde keskin ataklara ek olarak daha sürekli bir sızı, zonklama ya da yanma hissinin de olabileceğini belirtir. MedlinePlus ise ataklar arasında yüzdeki his ve hareketin genellikle normal olduğunu vurgular.

Atakların seyri

NHS'ye göre ağrı atakları günler, haftalar ya da aylar boyunca düzenli olarak tekrarlayabilir; ağır durumlarda gün içinde çok sayıda atak yaşanabilir. Bazı dönemlerde ağrı tamamen kaybolabilir ve aylarca hatta yıllarca sürebilen, ağrının hiç olmadığı dönemler yaşanabilir. Ancak bu sessiz dönemler zamanla kısalma eğilimindedir.

Tetikleyiciler

Atakların çoğu, yüze hafifçe dokunmayı ya da yüz hareketini gerektiren günlük etkinliklerle başlar. MedlinePlus ve NHS'nin aktardığı tetikleyiciler şunlardır:

• Yüz yıkamak, yüze dokunmak
• Diş fırçalamak
• Yemek yemek, çiğnemek, içmek
• Konuşmak, gülümsemek
• Tıraş olmak, makyaj yapmak
• Yüze esen rüzgâr, sıcak ya da soğuk uyaranlar

Kişiler ağrıyı tetiklemekten korktukları için yemek yemekten, diş fırçalamaktan ya da konuşmaktan kaçınmaya başlayabilir. Bu da kilo kaybına, ağız bakımının aksamasına ve yalnızlaşmaya yol açabilir.

Nedenleri

NHS'ye göre trigeminal nevralji çoğu zaman trigeminal sinirin sıkışmasından kaynaklanır. En sık neden, kafatası içinde sinirin hemen yanında bulunan bir kan damarının sinire baskı yapmasıdır. Bu baskı, sinirin koruyucu kılıfına zarar vererek anormal ağrı sinyallerinin oluşmasına yol açar.

Daha az sıklıkla şu durumlar da trigeminal nevraljiye neden olabilir:

• Multipl skleroz: Sinirlerin koruyucu kılıfını etkileyen bu hastalık, özellikle daha genç yaşta başlayan trigeminal nevraljide akla gelir.
• Tümör ya da kist: Sinire baskı yapan bir kitle
• Yüz yaralanması veya cerrahi işlemler sonrası sinir hasarı

MedlinePlus, bazı kişilerde belirgin bir nedenin bulunamadığını belirtir.

Diş ağrısı mı, trigeminal nevralji mi?

Ağrı sıklıkla çene ve dişlerde hissedildiği için pek çok kişi önce diş hekimine başvurur. NHS, yüz ağrısında öncelikle diş kaynaklı nedenlerin bir diş hekimi tarafından dışlanmasını önerir. Diş tedavisine rağmen ağrının sürmesi, ağrının saniyeler süren elektrik çarpması tarzında olması ve dokunmayla tetiklenmesi trigeminal nevraljiyi düşündürür.

Yüz ağrısının başka nedenleri de vardır: sinüzit, çene eklemi sorunları, migren ve küme baş ağrısı gibi baş ağrısı türleri, zona sonrası sinir ağrısı bunlardan bazılarıdır. Bu nedenle değerlendirmenin bir hekim tarafından yapılması önemlidir.

Tanı nasıl konur?

Trigeminal nevralji tanısı esas olarak ağrının tipik özelliklerine dayanır. NHS, tanının konmasının zor olabildiğini ve bazı kişilerde tanının doğrulanmasının yıllar alabildiğini belirtir. MedlinePlus'a göre nörolojik muayene çoğu zaman normaldir.

Altta yatan bir neden olup olmadığını araştırmak için şu incelemeler yapılabilir:

• Beyin MR'ı: Multipl skleroz, tümör ya da sinire baskı yapan bir damar olup olmadığını göstermeye yardımcı olur.
• Damar görüntülemesi (MR anjiyografi): Sinirle damar arasındaki ilişkiyi değerlendirmek için kullanılabilir.
• Kan testleri ve göz muayenesi: Diğer nedenleri dışlamak için gerekebilir.

Tedavi seçenekleri

Tedavinin amacı ağrı ataklarını önlemek ya da azaltmaktır. Hangi yöntemin seçileceği; ağrının şiddeti, ilaçlara yanıt, yan etkiler, kişinin yaşı ve genel sağlık durumu göz önüne alınarak hekimle birlikte belirlenir.

İlaç tedavisi

NHS'ye göre ilk basamak tedavide, sinirlerdeki elektrik uyarılarını yavaşlatarak ağrı mesajlarının iletilmesini azaltan nöbet ilaçları (antikonvülzanlar) kullanılır. MedlinePlus, bunların yanında bazı kas gevşeticilerin ve bazı antidepresanların da kullanılabildiğini belirtir. Sıradan ağrı kesiciler bu tür sinir ağrısında genellikle yeterli etki göstermez.

İlaç dozu hekim tarafından genellikle düşük başlanıp kademeli olarak ayarlanır ve düzenli kan testleriyle izlem gerekebilir. Baş dönmesi, uyku hâli ve dengesizlik gibi yan etkiler görülebilir; ilaçları kendi başınıza artırmayın, azaltmayın ya da bırakmayın.

Cerrahi ve girişimsel yöntemler

İlaçlar ağrıyı kontrol edemiyorsa ya da yan etkiler katlanılamaz hâle gelirse cerrahi seçenekler değerlendirilebilir. NHS ve MedlinePlus'ın aktardığı yöntemler iki gruba ayrılır:

• Sinire baskıyı kaldıran ameliyat (mikrovasküler dekompresyon): Kafatası açılarak sinire baskı yapan damar sinirden uzaklaştırılır. NHS'ye göre uzun dönem ağrı kontrolü açısından en olumlu sonuçların alındığı yöntemdir; ancak işitme kaybı, yüzde uyuşma ve çok nadiren inme gibi riskleri vardır.
• Siniri hedefleyen daha küçük girişimler: İğne yoluyla sinire ısı uygulanması (radyofrekans), sinire kimyasal madde enjeksiyonu, balonla sıkıştırma ya da odaklanmış ışınla yapılan radyocerrahi bu gruptadır. NHS, bu yöntemlerin ağrıyı genellikle birkaç yıl boyunca rahatlatabildiğini; ancak yüzde uyuşma gibi yan etkilere yol açabildiğini belirtir.

Tümöre bağlı trigeminal nevraljide tedavi, tümörün kendisine yönelik planlanır.

Trigeminal nevraljiyle yaşamak

Ani ve şiddetli ağrı atakları günlük yaşamı, beslenmeyi ve ruh hâlini derinden etkileyebilir. Şu öneriler yardımcı olabilir:

• Ağrının hangi durumlarda başladığını ve ne kadar sürdüğünü gösteren bir günlük tutmak
• Soğuk havada ve rüzgârda yüzü atkıyla korumak
• Ağrı tetiklemeyen yumuşak ve ılık yiyecekleri tercih etmek, gerekirse sıvı besinlerle beslenmeyi desteklemek
• Diş fırçalama ağrıyı tetikliyorsa yumuşak fırça kullanmak ve diş hekiminden ağız bakımı için öneri almak
• Yakın çevreye durumu anlatmak, destek gruplarından yararlanmak

MedlinePlus, uzun süren şiddetli ağrının depresyon ve kaygıya yol açabileceğini hatırlatır. Kendinizi umutsuz hissediyorsanız ya da kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa bunu hemen hekiminizle ya da yakınlarınızla paylaşın; acil durumda 112'yi arayın.