Dışkıda gizli kan testi nedir?

Dışkıda gizli kan testi nedir?

MedlinePlus'ın tanımıyla bu test, dışkı örneğinde kan olup olmadığını kontrol eder. "Gizli" ifadesi, kanın çıplak gözle görülemeyecek kadar az olduğunu anlatır.

Kalın bağırsaktaki polipler ve kanserler bazen dışkıya çok az miktarda kan karışmasına yol açar. Bu kanama aralıklı olabilir ve kişi hiçbir belirti fark etmeyebilir. Test, bu gizli kanı yakalayarak ileri inceleme gerekip gerekmediğine karar vermeye yardımcı olur. Kalın bağırsak kanserlerinin önemli bir bölümü yıllar içinde poliplerden geliştiği için, poliplerin erken saptanıp çıkarılması kanser gelişimini önlemeye de katkı sağlayabilir.

Kalın bağırsak kanseri erken evrelerde çoğu zaman belirti vermez. Belirtiler ortaya çıktığında hastalık ilerlemiş olabilir. Tarama testlerinin amacı, kişi kendini sağlıklı hissederken sorunu erken bir aşamada yakalamaktır. Erken evrede saptanan kanserlerde tedavi seçenekleri genellikle daha fazladır ve tedavi daha az yıpratıcı olabilir. Bu nedenle tarama, belirtisi olmayan kişilerde düzenli olarak yapılır.

Test türleri

MedlinePlus üç tür testten söz eder:

• Guayak bazlı test (gFOBT): Dışkıdaki kanı guayak adlı bir kimyasalla saptar. MedlinePlus'a göre genellikle iki ya da üç ayrı dışkılamadan örnek gerektirir ve bazı besin ve ilaçlardan etkilenebilir.
• İmmünokimyasal test (FIT): Dışkıdaki insan hemoglobinine bağlanan bir antikor kullanır. MedlinePlus, FIT'in dışkıdaki kanı bulmada guayak testinden daha başarılı kabul edildiğini belirtir. FIT, kalın bağırsaktan kaynaklanan kanamaya daha duyarlıdır ve özel bir diyet gerektirmez.
• Dışkıda DNA testi: Dışkıda, bağırsak polipi veya kanserinin işareti olabilecek genetik değişiklikleri araştırır. Bu test daha çok bazı ülkelerde kullanılan farklı bir tarama seçeneğidir.

NHS de İngiltere'deki tarama programında FIT kullanıldığını belirtir. Türkiye'deki ulusal tarama programında da gaitada gizli kan testi aile hekimleri ve kanser erken teşhis merkezleri aracılığıyla uygulanır.

Kimlere ve ne sıklıkla yapılır?

Türkiye'deki ulusal program

Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'ne göre ulusal kanser tarama programında kolorektal kanser için:

• 50–70 yaş aralığındaki kadın ve erkeklerde iki yılda bir gaitada gizli kan testi yapılması
• 50–70 yaş arasında on yılda bir kolonoskopi yapılması

öngörülür. Aynı program meme ve rahim ağzı kanserlerine yönelik taramaları da kapsar. Bu taramalar için aile hekiminize başvurabilirsiniz.

Diğer ülkelerde

NHS, İngiltere'de taramanın 50–74 yaş arasındaki kişilere iki yılda bir sunulduğunu ve 75 yaş üzerindekilerin istedikleri takdirde test kiti talep edebildiğini belirtir. Farklı ülkelerde yaş aralıkları ve yöntemler biraz farklılık gösterebilir.

Daha yüksek risk taşıyanlar

Birinci derece akrabasında kalın bağırsak kanseri veya polip öyküsü olanlar, kalıtsal kanser sendromu taşıyanlar ve uzun süredir iltihabi bağırsak hastalığı olan kişilerde tarama farklı planlanır. Bu kişilerde çoğu zaman daha erken yaşta ve doğrudan kolonoskopiyle izlem önerilir. Risk durumunuzu hekiminizle konuşun.

Örnek nasıl verilir?

MedlinePlus'a göre test için genellikle evde kullanılacak bir toplama kiti verilir. Genel adımlar şunlardır:

1. Dışkının, klozet suyuyla temas etmeyecek şekilde toplanması (temiz bir kap veya klozete yerleştirilen bir kâğıt kullanılabilir)
2. Kitteki tahta çubuk ya da fırçayla dışkıdan küçük bir örnek alınması
3. Örneğin test kartına sürülmesi ya da kitteki tüpün içine yerleştirilmesi
4. Kabın sıkıca kapatılıp üzerine istenen bilgilerin yazılması
5. Örneğin talimatta belirtilen sürede laboratuvara veya sağlık kuruluşuna teslim edilmesi

NHS de örneğin klozet suyundan uzak tutulmasının önemini vurgular. Örnek alındıktan sonra kit üzerindeki talimata göre saklanmalı ve çok bekletilmeden teslim edilmelidir; uzun süre bekleyen veya sıcakta kalan örneklerde sonuç etkilenebilir. Örneği aldığınız tarihi kit üzerine yazmanız istenebilir. Adet döneminde, kanayan hemoroid varken ya da idrarla karışmış örneklerde test yanıltıcı olabileceğinden, bu durumda testi ertelemek gerekip gerekmediğini sorun.

Hazırlık

Hazırlık, testin türüne bağlıdır:

• FIT: MedlinePlus'a göre genellikle özel bir diyet hazırlığı gerekmez.
• Guayak bazlı test: MedlinePlus, bazı guayak testleri öncesinde ibuprofen, naproksen ve aspirin gibi steroid olmayan iltihap giderici ilaçlardan, yüksek miktarda C vitamininden, sığır ve kuzu eti ile ciğer gibi kırmızı etlerden ve bazı çiğ meyve ve sebzelerden kaçınılması gerekebileceğini belirtir.

Düzenli kullandığınız ilaçları, özellikle kan sulandırıcıları, kendi başınıza bırakmayın; ne yapmanız gerektiğini hekiminize sorun.

Sonuçlar ne anlama gelir?

Negatif sonuç

Testte kan saptanmadığı anlamına gelir. NHS'ye göre tarama yapılan kişilerin çoğu bu sonucu alır. Ancak NHS, negatif sonucun kanser olasılığını tamamen ortadan kaldırmadığını ve endişe verici belirtileri olanların tarama sırasını beklemeden hekime gitmesi gerektiğini vurgular. Tarama programındaki bir sonraki testinizi aksatmamanız da önemlidir; çünkü kanama aralıklı olabilir.

Pozitif sonuç

MedlinePlus'a göre dışkıda kan bulunursa, kanamanın yerini ve nedenini belirlemek için ek testler önerilir; en sık yapılan ileri tetkik kolonoskopidir. Kolonoskopide kalın bağırsağın içi ince bir kamerayla incelenir ve gerekirse polipler aynı işlem sırasında çıkarılabilir.

Pozitif sonuç kanser anlamına gelmez. MedlinePlus, dışkıda kanın kanser dışında şu nedenlere bağlı olabileceğini belirtir:

• Polipler
• Hemoroit (basur)
• Divertikül hastalığı
• Ülserler
• Ülseratif kolit
• İyi huylu tümörler

NHS de dışkıda kan bulunmasının çoğu zaman makat çatlağı veya polip gibi daha yaygın ve daha az ciddi nedenlere bağlı olduğunu belirtir.

Sınırlılıklar

MedlinePlus'ın vurguladığı gibi bu test tek başına hiçbir durumun tanısını koyamaz. Diğer sınırlılıkları şunlardır:

• Bazı polip ve kanserler her zaman kanamaz; bu nedenle test, düzenli aralıklarla tekrarlandığında daha yararlıdır.
• Mide veya ince bağırsak gibi üst sindirim sisteminden kaynaklanan kanamaları FIT her zaman göstermeyebilir.
• Guayak testinde bazı besin ve ilaçlar yanlış sonuçlara yol açabilir.

Gizli kan testi ile kolonoskopinin farkı

İki yöntem de kalın bağırsak kanseri taramasında kullanılır, ancak birbirinden farklıdır:

• Gizli kan testi: Evde, kolayca yapılır; hazırlık ve sakinleştirici gerektirmez. Kanamaya yol açan bir sorunu dolaylı olarak işaret eder. Düzenli aralıklarla tekrarlanması gerekir.
• Kolonoskopi: Kalın bağırsağın tamamının bir kamerayla doğrudan görüntülendiği bir işlemdir. Bağırsak temizliği hazırlığı gerektirir ve çoğu zaman sedasyon altında yapılır. Polipler aynı işlem sırasında çıkarılabilir; bu yönüyle hem tanı hem tedavi sağlar. Nadir de olsa kanama ve bağırsak delinmesi gibi riskleri vardır.

Ulusal programda iki yöntem birbirini tamamlayacak şekilde yer alır. Gizli kan testi pozitif çıkan kişiler kolonoskopiye yönlendirilir; risk durumuna göre doğrudan kolonoskopi de planlanabilir.

Belirtiniz varsa tarama testini beklemeyin

Tarama testleri belirtisi olmayan kişiler içindir. Aşağıdaki yakınmalarınız varsa, tarama zamanınızı beklemeden bir hekime başvurmanız gerekir:

• Dışkıda görünür kan veya siyah, katran renginde dışkı
• Birkaç haftadan uzun süren dışkılama alışkanlığı değişikliği (ishal, kabızlık, incelme)
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Karın ağrısı veya karında ele gelen kitle
• Nedeni bilinmeyen kansızlık ya da sürekli yorgunluk