Kekemelik nedir? Belirtileri, nedenleri ve konuşma terapisi

Kekemelik nedir?

NIDCD kekemeliği, seslerin, hecelerin ya da kelimelerin tekrarlanması, seslerin uzatılması ve "blok" adı verilen duraksamalarla karakterize bir konuşma bozukluğu olarak tanımlar. Kekemelik yaşayan kişi ne söylemek istediğini bilir; ancak sözcükleri akıcı biçimde çıkarmakta zorlanır.

Halk arasında "kekeleme" de denen bu durum, tıp dilinde bir akıcılık bozukluğu olarak adlandırılır. Kekemelik bazen gün içinde, ortama ve duruma göre değişkenlik gösterir: Kişi bazı ortamlarda daha akıcı konuşurken heyecanlandığında, yorulduğunda ya da kendini baskı altında hissettiğinde takılmalar artabilir.

Kekemeliğin belirtileri

NHS ve NIDCD'nin tarif ettiği başlıca belirtiler şunlardır:

• Tekrarlama: Bir sesin, hecenin ya da kısa bir kelimenin art arda söylenmesi (örneğin "b-b-b-ben").
• Uzatma: Bir sesin olağandan uzun süre çekilmesi (örneğin "sssssu").
• Blok (takılma): Kelimenin hiç çıkmaması, ağzın konuşmaya hazır olduğu hâlde sesin gelmemesi.
• Zorlanma davranışları: NIDCD, konuşurken göz kırpma, yüz ve boyun kaslarında gerginlik, baş hareketleri gibi "mücadele" davranışlarının da eşlik edebileceğini belirtir.
• Kaçınma: Bazı kişiler takıldıkları sesleri içeren kelimeleri değiştirir, konuşmaktan ya da telefonla görüşmekten kaçınabilir.

Kekemelik yaşayan çocuk ve yetişkinler, konuşmaya ilişkin utanç, kaygı ya da korku hissedebilir. Bu duygular kişinin sosyal ilişkilerini, okul ve iş yaşamını etkileyebilir. Bkz. Sosyal fobi (sosyal kaygı bozukluğu) nedir?

Kekemelik türleri

Gelişimsel kekemelik

NHS ve NIDCD'ye göre en yaygın türdür. Çocuğun konuşma ve dil becerilerinin hızla geliştiği erken çocukluk yıllarında ortaya çıkar. NHS, konuşmayı oluşturan sistemin bazı bölümlerinin, özellikle çocuk heyecanlı olduğunda ya da kendini baskı altında hissettiğinde, birbiriyle tam uyum içinde çalışmamasının kekemeliğe yol açtığını açıklar.

Edinilmiş (geç başlangıçlı) kekemelik

NHS'e göre seyrektir ve daha büyük çocuklarda ya da yetişkinlerde görülür. Kafa travması, inme, bazı nörolojik hastalıklar, bazı ilaçlar ya da ağır psikolojik travma sonrasında gelişebilir. NIDCD, beyin hasarına bağlı olan bu türü nörojenik kekemelik olarak adlandırır; duygusal travmaya bağlandığı düşünülen psikojenik kekemeliğin ise nadir olduğunu belirtir.

Yetişkinlikte daha önce olmayan bir kekemeliğin aniden başlaması, özellikle başka belirtilerle birlikteyse, beklemeden değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Bkz. İnme belirtileri

Kekemelik neden olur?

Kekemeliğin tek bir nedeni yoktur. NHS, gelişimsel ve kalıtsal etkenlerin yanı sıra beynin konuşmayla ilgili bölgelerindeki küçük işleyiş farklılıklarının rol oynadığını belirtir. NIDCD de mekanizmanın henüz tam olarak anlaşılmadığını, ancak araştırmacıların kekemelikle ilişkili dört gende değişiklikler saptadığını aktarır.

Öne çıkan bilgiler şunlardır:

• Aile öyküsü: NHS'e göre kekemelik yaşayan her 3 kişiden yaklaşık 2'sinin ailesinde de kekemelik vardır. Bu, kalıtımın önemli bir rol oynadığını düşündürür.
• Cinsiyet: Erkek çocuklar kız çocuklardan daha sık kekeler. NIDCD'ye göre erkek çocuklarda kekemelik 2–3 kat daha sıktır ve bu fark kekemeliği süren daha büyük çocuklarda büyür.
• Heyecan ve baskı: Bunlar kekemeliğin nedeni değildir, ancak takılmaları artırabilir.

Kekemeliğin ebeveynlik tarzından, çocuğun "taklit etmesinden" ya da bir korkudan kaynaklandığı yönündeki yaygın inanışlar, NHS ve NIDCD'nin aktardığı güncel bilgilerle desteklenmez.

Ne kadar yaygın, geçer mi?

NHS'e göre küçük çocukların yaklaşık 12'de 1'i bir kekemelik dönemi yaşar ve kekeleyen çocukların yaklaşık 3'te 2'si zamanla akıcı konuşmaya başlar. NIDCD de çocukların yüzde 5–10'unun bir dönem kekeleyebileceğini, bunların yaklaşık yüzde 75'inin kendiliğinden düzeldiğini belirtir.

Yetişkinlerde ise NHS'e göre kekemelik yaklaşık 50 kişiden 1'ini etkiler ve erkeklerde kadınlardan 3–4 kat daha sıktır.

NIDCD'ye göre kekemeliğin sürme olasılığını artıran etkenler şunlardır:

• Ailede kekemelik bulunması
• Kekemeliğin 6 aydan uzun sürmesi
• Kekemeliğe başka konuşma ya da dil sorunlarının eşlik etmesi

Bu nedenle "nasılsa geçer" diye uzun süre beklemek yerine, endişe duyulduğunda değerlendirme istemek yararlıdır. Bkz. Çocuklarda konuşma gecikmesi

Kekemelik nasıl değerlendirilir?

NIDCD'ye göre kekemelik genellikle bir dil ve konuşma terapisti tarafından değerlendirilir. Değerlendirmede şunlara bakılır:

• Kekemeliğin ne zaman başladığı ve ne kadar süredir devam ettiği
• Ailede kekemelik olup olmadığı
• Tekrarlama, uzatma ve blokların türü ve sıklığı
• Konuşurken zorlanma ya da kaçınma davranışları
• Çocuğun genel konuşma ve dil gelişimi
• Kekemeliğin kişinin günlük yaşamını, duygularını ve iletişimini nasıl etkilediği

Gerekirse işitme değerlendirmesi yapılabilir. Edinilmiş kekemelikte ya da başka nörolojik belirtiler varsa nöroloji değerlendirmesi gündeme gelebilir. Kekemeliğe belirgin kaygı, okul reddi ya da içe kapanma eşlik ediyorsa çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı da sürece katılabilir.

Kekemelik için hangi destekler var?

Kekemelik için herkese uyan tek bir yaklaşım yoktur; destek kişinin yaşına, kekemeliğin özelliklerine ve kişinin hedeflerine göre planlanır.

Konuşma ve dil terapisi

NHS, terapinin rahat bir iletişim ortamı yaratmayı, akıcılığı destekleyen stratejileri ve kekemeliğe eşlik eden kaygı ya da korkuyla baş etmeyi kapsayabileceğini belirtir. NIDCD de terapinin hem akıcılık tekniklerine hem de konuşmaya bağlı kaygının azaltılmasına odaklanabileceğini aktarır.

Okul öncesi dönemde erken destek

NHS'e göre okul öncesi dönemde başlanan destek daha iyi sonuçlarla ilişkilidir. NIDCD, küçük çocuklarda ebeveynlerin de sürece katıldığı, onlara evde uygulayabilecekleri yöntemlerin öğretildiği yaklaşımları anlatır.

Elektronik cihazlar ve destek grupları

NIDCD, işitsel geri bildirimi değiştiren bazı elektronik akıcılık cihazlarından ve kendi kendine yardım gruplarından söz eder. NHS bu cihazların bulunduğunu, ancak rutin olarak sunulmadığını belirtir. NIDCD'ye göre ABD İlaç ve Gıda Dairesi (FDA) tarafından kekemelik tedavisi için onaylanmış bir ilaç yoktur.

Aileler ve çevre nasıl yardımcı olabilir?

NHS ve NIDCD'nin önerilerinden yola çıkarak:

• Çocuğa konuşması için zaman tanıyın; cümlesini onun yerine tamamlamayın.
• "Yavaş konuş", "derin nefes al" gibi uyarılar yerine sakin ve acele etmeyen bir konuşma örneği olun.
• Göz temasını sürdürün ve çocuğun ne söylediğiyle ilgilenin, nasıl söylediğine değil.
• Günde kısa da olsa, çocukla dikkatin dağılmadığı sakin sohbet zamanları ayırın.
• Kekemelikle alay edilmesine izin vermeyin; öğretmenlerle iş birliği yapın.
• Yetişkinlerle konuşurken sabırlı olun, sözünü kesmeyin ve takılmaları "düzeltmeye" çalışmayın.

Okulda ve iş yaşamında

Kekemelik yaşayan bir çocuk için sınıfta sesli okuma, tahtaya kalkma ya da sözlü sunum yapma kaygı verici olabilir. Öğretmenle önceden konuşmak; çocuğa acele ettirmeden söz hakkı tanımak, sırayla okuma gibi durumlarda esneklik sağlamak ve akran zorbalığına karşı dikkatli olmak çocuğun kendini güvende hissetmesine katkı sağlar. Yetişkinlerde ise kekemelik iş görüşmeleri, telefon konuşmaları ya da toplantılar gibi durumlarda zorlayıcı olabilir. NIDCD'nin de belirttiği gibi kendi kendine yardım grupları, benzer deneyimleri paylaşan kişilerle bir araya gelmeyi ve konuşmaya ilişkin kaygıyı azaltmayı kolaylaştırabilir.