Sıcak çarpması: belirtileri, ilk yardım ve sıcak bitkinliği farkı

Sıcak çarpması nedir?

Vücudumuz ısısını belirli bir aralıkta tutmak için terleme ve deriye giden kan akımını artırma gibi yollar kullanır. Çok sıcak ve nemli havalarda, yoğun fiziksel efor sırasında ya da yeterli sıvı alınmadığında bu düzenleme yetersiz kalabilir.

MedlinePlus, sıcağa bağlı sağlık sorunlarını birbirini izleyen evreler olarak ele alır:

• Sıcak krampları: İlk evredir. En sık bacaklarda ya da karında kas krampları ve ağrıyla kendini gösterir.
• Sıcak bitkinliği: Vücut sıvı ve tuz kaybetmiştir; ancak ısı düzenleme sistemi hâlâ çalışmaktadır.
• Sıcak çarpması: En ağır evredir. MedlinePlus'a göre bu evrede vücut ısısını artık düzenleyemez ve ısı yükselmeye devam eder. Sıcak çarpması şoka, beyin hasarına, organ yetmezliğine ve ölüme yol açabilir.

MSD Manual'a göre sıcak çarpması, yoğun egzersiz sırasında birkaç saat içinde hızla gelişebileceği gibi, günlerce süren sıcak hava dalgalarında yavaş yavaş da ortaya çıkabilir. Bu nedenle sıcak hava dalgalarının sürdüğü günlerde, özellikle NHS'in daha fazla risk altında olduğunu belirttiği yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar yakından izlenmelidir. Halk arasında "güneş çarpması" olarak bilinen durum da çoğunlukla bu tabloyu anlatır. Sıcak çarpması güneş altında olabileceği gibi, havasız ve sıcak bir odada ya da güneşte bırakılan bir araçta da gelişebilir.

Sıcak bitkinliği belirtileri

Sıcak bitkinliği, sıcak çarpmasının habercisi olabilir ve zamanında önlem alınırsa genellikle kısa sürede düzelir. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Yorgunluk ve halsizlik
• Baş dönmesi ve baş ağrısı
• Bulantı ya da kusma
• Aşırı terleme; derinin soluk, serin ve nemli olması
• Kollarda, bacaklarda ve karında kramplar
• Vücut ısısında yükselme
• Aşırı susama ve koyu renkli idrar
• Hızlı nabız
• Huzursuzluk ve sinirlilik

Sıcak çarpması belirtileri

NHS ve MedlinePlus'a göre aşağıdaki belirtiler sıcak çarpmasını düşündürür ve acildir:

• Çok yüksek vücut ısısı: MedlinePlus ve MSD Manual'a göre vücut ısısı genellikle 40°C'nin üzerindedir.
• Sıcak, kızarık ve bazen kuru deri: MSD Manual'ın tarifidir.
• Terlemenin azalması: NHS'e göre deri sıcaktır ve terleme olmayabilir.
• Koordinasyon bozukluğu, bayılma
• Hızlı nefes alma ve hızlı kalp atışı
• Bilinç bulanıklığı, huzursuzluk, mantıksız davranışlar
• Peltek ya da anlaşılmaz konuşma
• Havale (nöbet)
• Bilinç kaybı

Sıcak bitkinliği belirtileri gösteren bir kişi serinletilmesine rağmen düzelmiyorsa ya da bilinç bulanıklığı başlıyorsa, durum sıcak çarpmasına ilerliyor olabilir.

Kimler daha fazla risk altında?

NHS; çocukların, yaşlıların ve diyabet ya da kalp hastalığı gibi uzun süreli bir sağlık sorunu olan kişilerin sıcaktan daha fazla etkilendiğini ve sıcak günlerde bu kişilerin kontrol edilmesi gerektiğini vurgular. MedlinePlus ayrıca şu risk etkenlerini sayar:

• Bebekler ve küçük çocuklar
• İleri yaştakiler
• Fazla kilolu kişiler
• Sıcağa alışık olmayanlar; örneğin sıcak bir bölgeye yeni gelenler ya da sezonun ilk sıcak günleri
• Alkol kullananlar
• Yeterli sıvı almayanlar
• Kalp hastalığı olanlar
• Bazı ilaçları kullananlar: MedlinePlus beta blokerleri, idrar söktürücüleri ve bazı psikiyatrik ilaçları örnek verir. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın; sıcak dönemde nelere dikkat etmeniz gerektiğini hekiminize sorun.
• Ter bezleriyle ilgili sorunları olanlar
• Mevsime uygun olmayan, kalın ve sıkı giysiler giyenler

Açık havada ağır işlerde çalışanlar ve sıcakta yoğun spor yapanlar da risk altındadır. Sıcak havaların vücuda etkileri hakkında daha geniş bilgi için Sıcak havalarda sağlık yazısına bakabilirsiniz.

İlk yardım: kişiyi serinletmek

Sıcak çarpması şüphesinde önce 112 aranmalıdır. Yardım beklenirken NHS ve MedlinePlus'ın önerdiği adımlar şunlardır:

1. Serin bir yere taşıyın. Kişiyi gölgeye ya da serin, havadar bir odaya alın.
2. Yatırın. MedlinePlus, kişinin sırtüstü yatırılıp ayaklarının yükseltilmesini önerir.
3. Fazla giysileri çıkarın. Gereksiz ve sıkı giysileri gevşetin ya da çıkarın.
4. Deriyi serinletin. Deriyi serin suyla ıslatın ya da süngerle silin, yelpaze veya vantilatörle havalandırın. Boyun, koltuk altları ve kasıklara bir beze sarılmış soğuk kompres ya da buz uygulayın.
5. Bilinci yerinde ve yutabiliyorsa sıvı verin. NHS bol su ya da spor içeceği, MedlinePlus ise tuz içeren içecekler önerir. Sıvılar yavaş yavaş içirilmelidir.
6. Kramp varsa kramp giren kasları hafifçe ovun.

NHS'e göre sıcak bitkinliği yaşayan kişi serinletildikten sonra genellikle 30 dakika içinde kendini daha iyi hissetmeye başlar. Bu süre içinde düzelmeyen ya da kötüleşen kişide sıcak çarpması düşünülmeli ve 112 aranmalıdır.

İlk yardımda yapılmaması gerekenler

MedlinePlus'a göre:

• Ateş düşürücü ilaç vermeyin.
• Tuz tableti vermeyin.
• Alkol ya da kafein içeren içecekler vermeyin.
• Deriyi alkolle silmeyin.
• Kusan ya da bilinci bulanık olan kişiye ağızdan hiçbir şey vermeyin.

Hastanede tedavi

Sıcak çarpması hastanede tedavi edilmesi gereken bir acil durumdur. MSD Manual'a göre tedavinin temeli vücudun hızla soğutulmasıdır:

• Hastaneye ulaşmadan önce: Olanak varsa kişi buzlu ya da soğuk suya sokularak soğutulabilir. MSD Manual, boğulma riskini azaltmak için bilinci bulanık olan ya da iş birliği yapamayan kişide bu yöntemin uygulanmamasını önerir. Bu durumda vücuda su püskürtüp üzerine vantilatörle hava vermek (buharlaşma yoluyla soğutma) bir seçenektir.
• Hastanede: Giysiler çıkarılır, deri suyla ıslatılır ve güçlü vantilatörlerle hava akımı sağlanır. Gerekirse damar yoluyla soğutulmuş sıvılar verilir.
• Soğutmanın durdurulması: MSD Manual'a göre aşırı soğumayı önlemek için vücut ısısı yaklaşık 39°C'ye indiğinde soğutma işlemi durdurulur.

MSD Manual, sıcak çarpmasının kalp, akciğerler, böbrekler, karaciğer ve beyin gibi hayati organlara geçici ya da kalıcı zarar verebileceğini belirtir. Bu nedenle düzelmiş görünen kişilerin de hekim tarafından değerlendirilmesi önemlidir.

Sıcak çarpmasından korunma

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:

• Bol sıvı için: Özellikle hareketliyken ve sıcakta, susamayı beklemeden serin sıvılar için.
• Açık renkli, bol giysiler seçin: Hafif, açık renkli ve bol kesimli giysiler tercih edin.
• Günün en sıcak saatlerinde güneşten kaçının: NHS, saat 11.00 ile 15.00 arasında güneşten uzak durulmasını önerir.
• Alkolü sınırlayın.
• Ağır egzersizden kaçının: Sıcak saatlerde yoğun spor yapmayın; gerekiyorsa serin saatlere kaydırın ve sık mola verin.
• Evinizi serin tutun: NHS, aşırı sıcaklarda evin içini serin tutmaya yönelik önlemler alınmasını önerir.
• Çocukları asla araçta bırakmayın: MedlinePlus, sıcak havada çocukların park edilmiş araçta bırakılmamasını özellikle vurgular.
• Yakınlarınızı kontrol edin: Sıcak günlerde yalnız yaşayan yaşlıları, küçük çocukları ve kronik hastalığı olanları düzenli olarak arayın.

Güneşten korunma için Güneş kremi nasıl seçilir? ve sıvı ihtiyacı için Günde ne kadar su içilmeli? yazılarına bakabilirsiniz.