Kısaca
Karbonmonoksit (CO), yakıtların tam yanmaması sonucu oluşan renksiz, kokusuz ve tatsız bir gazdır; fark edilmeden solunur ve kanın oksijen taşımasını engeller. Türkiye'de özellikle kış aylarında soba, şofben, kombi ve bacası iyi çekmeyen ısıtıcılar nedeniyle görülen zehirlenmeler önemli bir halk sağlığı sorunudur. Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, halsizlik ve bilinç bulanıklığı başlıca belirtilerdir. Isıtıcıların düzenli bakımı, baca temizliği, ortamın havalandırılması ve karbonmonoksit dedektörü kullanımı bu zehirlenmelerin önlenmesinde temel önlemlerdir. Şüphe durumunda ortam hemen terk edilmeli ve 112 aranmalıdır.
Karbonmonoksit nedir, neden "sessiz" tehlikedir?
Karbonmonoksit; kömür, odun, doğal gaz, LPG, benzin gibi yakıtların yanması sırasında, özellikle yanma için yeterli oksijen olmadığında açığa çıkar. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) karbonmonoksiti "uyarı vermeden öldürebilen, kokusuz ve renksiz bir gaz" olarak tanımlar.
Ege Üniversitesi Hastanesi'nin Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü kaynaklı bilgilendirme notuna göre karbonmonoksit vücuda solunum yoluyla girer, doğrudan kana geçerek oksijen alımını engeller; zamanında tıbbi müdahale yapılmazsa ölümle sonuçlanabilir. Aynı notta, zehirlenmelerin sıklıkla kapalı ortamlarda açık ocaklar, bacası çekmeyen sobalar, şofbenler ve bacasız gaz sobalarında yakıtın iyi yanmaması nedeniyle meydana geldiği belirtilir.
Bu gazın en tehlikeli yanı, duyularımızla fark edilememesidir. Kişi uyurken ya da evde vakit geçirirken, hiçbir koku ya da görüntü olmadan zehirlenebilir. CDC, uyuyan ya da alkollü kişilerde belirtiler fark edilmeden bilinç kaybı ve ölüm görülebileceğini vurgular.
Türkiye'de neden kış aylarında artıyor?
Bilgilendirme notunda, ülke genelinde önemli bir halk sağlığı sorunu olan karbonmonoksit zehirlenmelerinin her yıl özellikle kış aylarında sobaların, kombilerin ve şofbenlerin kullanılmasıyla birlikte arttığı ve sıklıkla bir aileden birden fazla kişinin aynı anda etkilendiği belirtilir. Notta ayrıca bu ölümlerin alınacak önlemlerle önlenebilir ölümler olduğu vurgulanır. Sağlık Bakanlığı, bu sorunu azaltmak amacıyla 2015 yılında Türkiye Karbonmonoksit Zehirlenmesinin Önlenmesi Programı ve Eylem Planı'nı yürürlüğe koymuştur.
Kışın evlerin daha az havalandırılması, kapı ve pencerelerin sıkıca kapalı tutulması, uzun süre çalışan ısıtıcılar ve bakımı yapılmamış bacalar riski artıran başlıca etkenlerdir.
Karbonmonoksit kaynakları nelerdir?
CDC ve İngiliz Ulusal Sağlık Servisi'nin (NHS) sıraladığı başlıca kaynaklar şunlardır:
- Kömür ve odun sobaları,
- Şofbenler ve kombiler,
- Gaz ve sıvı yakıtlı ısıtıcılar, bacasız gaz sobaları,
- Ocaklar, fırınlar ve şömineler,
- Kapalı alanda yakılan mangal, kamp ocağı ya da piknik tüpü,
- Kapalı ya da yarı kapalı alanlarda çalıştırılan jeneratörler,
- Kapalı garajda çalışır durumda bırakılan araçlar.
Belirtiler nelerdir?
CDC ve NHS'e göre karbonmonoksit zehirlenmesinin yaygın belirtileri şunlardır:
- Baş ağrısı,
- Baş dönmesi,
- Halsizlik ve yorgunluk,
- Bulantı ve kusma,
- Göğüs ağrısı ve kas ağrıları,
- Nefes darlığı,
- Bilinç bulanıklığı,
- Görme bozukluğu.
Belirtiler çoğu zaman gribe ya da yorgunluğa benzediği için gözden kaçabilir. NHS'e göre şu ipuçları karbonmonoksiti düşündürmelidir:
- Belirtiler evdeyken artıyor, evden uzaklaşınca hafifliyorsa,
- Aynı evde yaşayan birden fazla kişide (hatta evcil hayvanlarda) benzer yakınmalar aynı anda ortaya çıkıyorsa,
- Belirtiler ısıtıcının ya da şofbenin kullanıldığı saatlerde belirginleşiyorsa.
Yüksek düzeyde maruziyette bilinç kaybı, nöbet ve ölüm görülebilir.
Bu konuda
Karbonmonoksit zehirlenmesi konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Kimler daha fazla risk altında?
CDC'ye göre karbonmonoksit herkesi etkileyebilir; ancak bebekler, yaşlılar ve kronik kalp hastalığı, kansızlık (anemi) ya da solunum sorunları olan kişiler daha fazla risk altındadır.
Evde alınabilecek önlemler
Soba ve baca
- Bacayı her yıl kontrol ettirin ve temizletin. CDC, bacaların tıkanıklık açısından yılda bir kontrol edilmesini önerir. Kuş yuvası, kurum birikimi ya da yıkılmış tuğlalar bacayı tıkayabilir.
- Sobayı ve boru bağlantılarını kontrol edin. Boruların sağlam, sızdırmaz ve doğru eğimde takılı olduğundan emin olun.
- Bacası çekmeyen sobayı kullanmayın. Sobadan odaya duman ya da is geri geliyorsa kullanmayı bırakın ve bacayı kontrol ettirin.
- Yatmadan önce dikkatli olun. Uyurken belirtiler fark edilemeyeceği için, uyumadan önce sobanın sağlıklı yandığından ve odanın yeterince havalandırıldığından emin olun; kuşkulu bir durumda sobayı yanar hâlde bırakmayın.
- Kömürü uygun şekilde ve uygun miktarda kullanın. Sobayı aşırı doldurmak ve hava girişlerini tamamen kısmak yanmayı bozabilir.
Şofben, kombi ve gazlı cihazlar
- Cihazların bakımını yetkili servise yaptırın. CDC ve NHS, ısıtma ve gazlı cihazların yılda bir yetkili teknisyenlerce kontrol edilmesini önerir.
- Şofbenlerin bulunduğu banyoları havalandırın. Havalandırma menfezlerini kapatmayın.
- Bacasız gaz sobalarını kapalı ve küçük odalarda uzun süre kullanmayın.
- Cihazı doğru kurdurun. NHS, ısıtma ve pişirme cihazlarının doğru kurulmasının ve iyi bakımlı tutulmasının önemini vurgular.
Genel önlemler
- Karbonmonoksit dedektörü kullanın. CDC, pille çalışan karbonmonoksit dedektörlerinin özellikle yatak odalarının yakınına yerleştirilmesini önerir. NHS de gaz, sıvı yakıt, kömür ya da odun yakan cihazların bulunduğu odalarda dedektör bulundurulmasını önerir. Dedektörlerin kullanım ömrünü ve pillerini düzenli kontrol edin; CDC, dedektörün beş yılda bir yenilenmesini önerir.
- Evi düzenli havalandırın. Kış aylarında da günde birkaç kez kısa süreli havalandırma yapın.
- Kapalı alanda mangal ve piknik tüpü kullanmayın. CDC, kömürün kapalı alanda asla yakılmamasını önerir.
- Jeneratörü dışarıda çalıştırın. CDC, jeneratörlerin pencere, kapı ve havalandırma açıklıklarından uzakta, dış ortamda çalıştırılmasını önerir.
- Aracı kapalı garajda çalışır bırakmayın. CDC, egzoz sisteminin yılda bir kontrol ettirilmesini de önerir.
Isıtma mevsimi öncesi kontrol listesi
Sonbaharda sobalar kurulmadan ve kombiler çalıştırılmadan önce kısa bir kontrol, kış boyunca riski azaltır:
- Baca temizliği yapıldı mı, bacanın üstünde tıkanıklık var mı?
- Soba boruları sağlam mı, birleşim yerleri sızdırmaz ve doğru takılmış mı?
- Kombi ve şofbenin yıllık bakımı yetkili servise yaptırıldı mı?
- Banyo ve mutfaktaki havalandırma menfezleri açık mı?
- Karbonmonoksit dedektörü takılı mı, pili ve kullanım ömrü kontrol edildi mi?
- Ev halkı, özellikle çocuklar ve yaşlılar, belirtileri ve şüphe durumunda ne yapılacağını biliyor mu?
- Yaşlı ve yalnız yaşayan komşu ve akrabaların ısıtıcıları da kontrol edildi mi?
Bu kontroller yalnızca evler için değil; soba ya da şofben kullanılan iş yerleri, dükkânlar ve yazlık evler için de geçerlidir.
Zehirlenmeden şüphelenirseniz ne yapmalısınız?
NHS'in önerileri ve genel ilk yardım ilkeleri doğrultusunda:
- Hemen ortamı terk edin ve temiz havaya çıkın. Bilinci açık olmayan kişileri, kendinizi tehlikeye atmadan dışarı çıkarmaya çalışın.
- Güvenliyse cihazı kapatın ve kapı-pencereleri açın; ancak bunu yaparken içeride uzun süre kalmayın.
- 112'yi arayın. Nefes almada güçlük, ani bilinç bulanıklığı, bilinç kaybı, halsizlik ya da göğüs ve kas ağrısı varsa vakit kaybetmeyin.
- Uzman görüşü almadan eve geri dönmeyin. NHS, kaynak belirlenip giderilmeden içeri girilmemesini önerir.
- Belirtiler hafif olsa da sağlık kuruluşuna başvurun. Karbonmonoksit zehirlenmesinde hafif görünen belirtiler de değerlendirme gerektirir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda bir sağlık kuruluşuna başvurmanız önerilir:
- Evdeyken artan, dışarı çıkınca hafifleyen baş ağrısı, baş dönmesi ya da bulantı yaşıyorsanız,
- Aynı evde yaşayan birden fazla kişide benzer yakınmalar varsa,
- Karbonmonoksit dedektörü alarm verdiyse ve hafif de olsa belirti yaşıyorsanız,
- Daha önce karbonmonoksite maruz kaldıysanız ve sonrasında yeni ortaya çıkan ya da geçmeyen yakınmalarınız varsa.
Nefes almada güçlük, bilinç bulanıklığı, bilinç kaybı, nöbet, göğüs ağrısı ya da şiddetli halsizlik varsa, ya da karbonmonoksit zehirlenmesinden şüpheleniyorsanız ortamı terk edip beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Karbonmonoksit kokusundan anlaşılır mı?
Hayır. CDC'ye göre karbonmonoksit kokusuz ve renksiz bir gazdır. Soba ya da şofbenden gelen is veya yanık kokusu bir sorunun işareti olabilir, ancak koku olmaması güvende olunduğu anlamına gelmez. Bu nedenle dedektör kullanmak önemlidir.
Karbonmonoksit dedektörü nereye takılmalı?
CDC, dedektörlerin özellikle yatak odalarının yakınına yerleştirilmesini önerir. NHS ise gaz, sıvı yakıt, kömür ya da odun yakan cihazların bulunduğu odalarda dedektör bulundurulmasını tavsiye eder. Ürünün kullanım kılavuzundaki yerleşim önerilerine de uyulmalıdır.
Doğal gaz kaçağı ile karbonmonoksit aynı şey mi?
Hayır. Doğal gaza, kaçakların fark edilebilmesi için koku verici madde eklenir. Karbonmonoksit ise yakıtın tam yanmaması sonucu oluşan ayrı bir gazdır ve kokusuzdur. Bu nedenle gaz kaçağı dedektörleri karbonmonoksiti algılamayabilir; ayrı bir karbonmonoksit dedektörü gerekir.
Belirtiler geçtiyse yine de doktora gitmeli miyim?
Evet. Karbonmonoksit zehirlenmesinden şüphelenildiğinde, belirtiler hafiflemiş olsa da bir sağlık kuruluşunda değerlendirme yapılması önerilir.
Sobayı yanar hâlde bırakıp uyumak tehlikeli mi?
Uyurken karbonmonoksit zehirlenmesinin belirtileri fark edilemez. CDC, uyuyan kişilerde bilinç kaybı ve ölüm görülebileceğini vurgular. Bu nedenle sobanın sağlıklı yandığından, bacanın iyi çektiğinden ve ortamın havalandırıldığından emin olmak; kuşku varsa sobayı yanar hâlde bırakmamak gerekir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
