ESWL (vücut dışından taş kırma) nedir, nasıl yapılır?

ESWL nedir?

ESWL; "vücut dışı" (ekstrakorporeal), "şok dalgası" ve "taş kırma" (litotripsi) kelimelerinden oluşan bir kısaltmadır. MedlinePlus, ESWL'yi litotripsinin en sık kullanılan türü olarak tanımlar. Bu yöntemde, ses dalgası olarak da adlandırılan yüksek enerjili şok dalgaları röntgen ya da ultrason rehberliğinde vücuttan geçerek böbrekteki ya da böbrekten mesaneye idrar taşıyan kanaldaki (üreter) taşa ulaşır ve taşı çok küçük parçalara ayırır. Bu parçalar daha sonra idrarla birlikte vücuttan atılır.

NIDDK, şok dalgasıyla taş kırmayı ürologun böbrek taşını çıkarmak ya da küçük parçalara ayırmak için kullanabildiği yöntemlerden biri olarak sayar. NHS de büyük taşların hastanede bir işlemle kırılabileceğini ya da çıkarılabileceğini belirtir ve örnek olarak vücudun dışından uygulanan şok dalgalarını, idrar yolundan ince uzun bir tüple girilmesini ya da sırtta küçük bir kesiden girilmesini sayar. Bu yöntemlerin karşılaştırması için Böbrek taşı kırma yöntemleri yazısına bakabilirsiniz.

Kimlere uygulanır?

NIDDK'ye göre küçük taşlar tedavi gerekmeden idrar yollarından geçip atılabilir; NHS de böbrek taşlarının çoğunun evde ilaçla tedavi edilebildiğini, ancak taşın atılmasının birkaç hafta sürebileceğini belirtir. NIDDK'ye göre daha büyük taşlar ya da idrar yolunu tıkayan veya çok şiddetli ağrıya yol açan taşlar acil tedavi gerektirebilir.

MedlinePlus'a göre litotripsi, şu sorunlara yol açan böbrek taşlarını temizlemek için kullanılır:

• Kanama
• Böbrekte hasar
• Ağrı
• İdrar yolu enfeksiyonları

NIDDK'ye göre sağlık profesyonelleri böbrek taşlarını genellikle taşın büyüklüğüne, yerine ve türüne göre tedavi eder. ESWL'nin sizin için uygun olup olmadığına bu özellikleri değerlendiren ürolog karar verir. MedlinePlus'a göre sonucun ne kadar iyi olacağı da taşların sayısına, büyüklüğüne ve idrar yollarının neresinde bulunduğuna bağlıdır.

Her taş ESWL ile kırılabilir mi?

MedlinePlus'a göre her böbrek taşı litotripsi ile temizlenemez. Bu durumda taş başka yöntemlerle alınabilir:

• Sırtta yapılan küçük bir kesiden böbreğe sokulan bir tüp (endoskop) ile
• Mesaneden üreterlere ilerletilen ince, ışıklı bir tüp (üreteroskop) ile
• Nadiren açık ameliyatla

NIDDK'ye göre üreteroskopi hastanede anestezi altında yapılır ve kişi genellikle aynı gün eve dönebilir. Sırttan küçük bir kesiyle yapılan perkütan nefrolitotomide ise hekim taşı nefroskop adı verilen ince bir aletle bulup çıkarır; bu işlemden sonra birkaç gün hastanede kalmak gerekebilir. Böbrek taşı hakkında genel bilgi için Böbrek taşı belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

İşlem öncesi hazırlık

MedlinePlus'a göre ESWL öncesinde şu hazırlıklar yapılır:

• Hekiminize bildirmeniz gerekenler: Gebe olduğunuzu ya da gebe olabileceğinizi, reçetesiz aldıklarınız ve bitkisel ürünler dahil kullandığınız tüm ilaç ve takviyeleri, günde bir-iki kadehten fazla alkol tüketiyorsanız bunu söyleyin.
• Kan sulandırıcılar: İşlemden önceki günlerde aspirin gibi kan sulandırıcıları ve kanın pıhtılaşmasını zorlaştıran diğer ilaçları bırakmanız istenir. Bu ilaçları ne zaman bırakacağınızı hekiminize sorun; kendi başınıza bırakmayın.
• İşlem günü alınacak ilaçlar: Hangi ilaçları işlem günü almaya devam edeceğinizi sorun; almanız söylenen ilaçları az bir yudum suyla alın.
• Açlık: İşlemden önceki birkaç saat boyunca hiçbir şey yiyip içmemeniz istenebilir.
• Varış saati: Hastaneye ne zaman gelmeniz gerektiği size bildirilir.

NHS'e göre böbrek taşı tanısı çoğunlukla yakınmalara dayanarak konur; gerekirse idrar ya da kan testleri yapılır. Şiddetli ağrısı olan erişkinlere tomografi, gebelere ve 16 yaşından küçük çocuklara ise ultrason yapılabilir. İşlem kararı verilirken bu inceleme sonuçları da değerlendirilir.

ESWL nasıl yapılır?

MedlinePlus'a göre işlem şu adımlarla yapılır:

1. Hastane önlüğü giyilir ve muayene masasında su dolu yumuşak bir yastığın üzerine uzanılır; kişi ıslanmaz.
2. İşlem başlamadan önce ağrı ya da rahatlama için ilaç ve antibiyotik verilir. Genel anestezi de uygulanabilir; bu durumda kişi uyur ve ağrı hissetmez. NHS ise vücut dışından uygulanan şok dalgası işleminin anestezi gerektirmediğini, kişinin işlem sırasında uyanık olduğunu belirtir.
3. Röntgen ya da ultrason rehberliğinde yüksek enerjili şok dalgaları taşa yöneltilir. Uyanık olan kişiler dalgalar başladığında vuruntu benzeri bir his duyabilir.
4. Dalgalar taşı çok küçük parçalara ayırır.
5. İşlem yaklaşık 45 dakika ile 1 saat sürer.

NIDDK, şok dalgasıyla taş kırmanın ayaktan uygulanan bir işlem olduğunu ve hekimin bu sırada anestezi verebileceğini belirtir.

MedlinePlus'a göre sırttan ya da mesaneden böbreğe stent adı verilen bir tüp yerleştirilebilir. Bu tüp, küçük taş parçalarının tümü vücuttan atılana kadar böbrekteki idrarı boşaltır. Stent, litotripsiden önce ya da sonra takılabilir.

İşlem sonrası iyileşme

MedlinePlus'a göre işlemden sonra yaklaşık 2 saate kadar gözlem odasında kalınır ve çoğu kişi aynı gün eve döner. İşlem sonrası dönemde şunlar önemlidir:

• İdrarı süzmek: MedlinePlus'a göre kişiye, idrarla düşen taş parçalarını yakalamak için bir süzgeç verilir.
• Taş incelemesi: NIDDK'ye göre taş ya da parçaları laboratuvara gönderilerek taşın türü belirlenir. Hangi tür taşınız olduğunu bilmek, yeni taşları önlemek için beslenmenizde yapılacak değişikliklerin planlanmasına yardımcı olur.
• Sıvı almak: NIDDK'ye göre taşın ilerlemesine yardım etmek için sağlık profesyoneli bol sıvı içmenizi önerebilir.
• 24 saatlik idrar: NIDDK'ye göre taş düştükten ya da çıkarıldıktan sonra 24 saat boyunca idrar toplamanız istenebilir. Böylece günde ne kadar idrar yaptığınız ve idrardaki mineral düzeyleri ölçülür.

ESWL'nin özellikleri ve sınırlılıkları

ESWL'yi diğer taş tedavilerinden ayıran bazı özellikler vardır:

• Kesi yapılmaz: Şok dalgaları vücudun dışından gönderilir.
• Günübirlik uygulanır: NIDDK ayaktan uygulanan bir işlem olduğunu belirtir; MedlinePlus'a göre kişilerin çoğu aynı gün eve döner.
• Parçaların düşmesi gerekir: Taş kırıldıktan sonra küçük parçaların idrar yollarından geçerek atılması beklenir.
• Tekrar gerekebilir: MedlinePlus'a göre taş parçaları vücutta kalabilir ve ek tedavi gerekebilir.

Ürolog, taşın özelliklerini ve sağlık durumunuzu göz önünde bulundurarak ESWL ile diğer yöntemleri karşılaştırır. Kararı birlikte vermek için hekiminize her yöntemin sizin için olası yararlarını ve risklerini sorun.

Olası riskler

MedlinePlus, litotripsinin çoğu zaman güvenli olduğunu belirtir; ancak şu olası komplikasyonların hekimle konuşulmasını önerir:

• Böbreğin çevresinde kanama (kan nakli gerekebilir)
• Böbrek enfeksiyonu
• Taş parçalarının böbrekten idrar akışını engellemesi; bu şiddetli ağrıya ya da böbrek hasarına yol açabilir ve ek işlemler gerekebilir
• Taş parçalarının vücutta kalması ve ek tedavi gerekmesi
• Mide ya da ince bağırsakta ülser
• İşlemden sonra böbrek işlevinde sorunlar

Bu risklerin sizin için ne anlama geldiğini, taşınızın özelliklerini ve diğer tedavi seçeneklerini işlem öncesinde ürologunuzla konuşun.

Yeni taş oluşumunu önlemek

Taş geçiren kişilerde yeniden taş oluşabilir. NIDDK'ye göre çoğu durumda her gün yeterli sıvı içmek, çoğu taş türünü önlemeye yardımcı olmanın başlıca yoludur; sıvı idrarı seyreltir ve taş oluşturabilecek mineralleri temizlemeye yardımcı olur. NIDDK, böbrek yetmezliği yoksa günde altı ila sekiz bardak (her biri yaklaşık 240 mililitre) sıvı içilmesini önerir; NHS ise erişkinler için günde 2,5–3 litre su önerir. NHS'e göre idrarın koyu renkli olması yeterince sıvı alınmadığını gösterir. NHS ayrıca suya taze limon suyu eklemeyi, gazlı, kafeinli ya da alkollü içecekleri çok tüketmemeyi, beslenmede yeterli kalsiyum almayı ve tuzu sınırlamayı önerir; beslenmenizi hekiminizle konuşmadan değiştirmeyin.

NIDDK'ye göre geçirilen taşın türüne göre yeni taşları önlemek için ilaç da yazılabilir.