Derin beyin stimülasyonu değerlendirmesi: DBS kimlere uygun?

Derin beyin stimülasyonu nedir?

MedlinePlus'a göre derin beyin stimülasyonu, hareketi, ağrıyı, ruh hâlini ve bazı başka işlevleri kontrol eden beyin bölgelerine elektrik sinyalleri gönderen bir cihazın (nörostimülatör) kullanıldığı bir tedavidir. Sistem şu parçalardan oluşur:

• Elektrotlar (uçlar): Beynin hedef bölgesine yerleştirilen ince kablolardır.
• Sabitleyici: Elektrotları kafatasına sabitler.
• Nörostimülatör: Pil içeren ve elektrik sinyallerini üreten küçük cihazdır. MedlinePlus'a göre genellikle köprücük kemiğinin altına, deri altına yerleştirilir. NHS bu cihazı, kalp piline benzer bir uyarı üreteci olarak tanımlar.
• Bağlantı kabloları: Deri altından ilerletilerek elektrotları nörostimülatöre bağlar.

NHS'e göre cihaz, beyindeki ilgili bölgeleri uyaran çok küçük bir elektrik akımı üretir. MedlinePlus, işlemin geri döndürülebilir olduğunu, yani cihazın kapatılabileceğini ya da çıkarılabileceğini belirtir.

Hangi durumlarda düşünülür?

MedlinePlus'a göre derin beyin stimülasyonu şu durumlarda kullanılabilir:

• Parkinson hastalığı: Titreme, kaslarda katılık ve hareket sorunları ilaçlarla yeterince kontrol edilemediğinde. Bkz. Parkinson hastalığı belirtileri
• Esansiyel tremor: Ellerde ve başka bölgelerde istemsiz titreme. Bkz. El titremesi nedenleri
• Distoni: Kasların istemsiz kasılarak anormal duruş ve hareketlere yol açtığı bir hareket bozukluğu.
• Diğer durumlar: MedlinePlus; obsesif kompulsif bozukluk, epilepsi, kronik ağrı, Tourette sendromu, majör depresyon ve bazı başka durumları da DBS'nin kullanıldığı ya da araştırıldığı alanlar arasında sayar. Bu kullanımların bir bölümü seçilmiş hastalarla sınırlıdır.

MedlinePlus'a göre DBS, özellikle ilaçlar belirtileri kontrol etmekte yetersiz kaldığında yardımcı olabilir. NHS de ameliyatın Parkinson hastalığını tedavi etmediğini, ancak bazı kişilerde belirtileri hafifletebileceğini vurgular.

Değerlendirme süreci: DBS kimlere uygun?

NHS'e göre DBS herkes için uygun değildir; düşünülüyorsa uzman hekim olası riskleri ve yararları kişiyle ayrıntılı olarak konuşur. MedlinePlus, işlem öncesinde fizik muayene ve görüntüleme yapıldığını belirtir.

Parkinson's Foundation, Parkinson hastalığında DBS için uygun olabilecek kişilerin özelliklerini şöyle sıralar:

• Parkinson tanısı bir uzman tarafından doğrulanmış olmak
• Levodopa ilacıyla belirtilerde bir miktar düzelme görmüş olmak
• İlaç ayarlamalarına rağmen ilacın etkisinin azaldığı "off" dönemleri ya da sorun yaratan yan etkileri yaşamak
• Ciddi ruh hâli ya da düşünme-bellek sorunlarının bulunmaması
• Ameliyata uygun genel sağlık durumuna ve yeterli sosyal desteğe sahip olmak
• DBS'nin sınırlarını anlamış olmak

Parkinson's Foundation'a göre değerlendirme sürecinde belirtilerin, bellek ve düşünme işlevlerinin ve destek ağının gözden geçirilmesi ile MR ya da BT gibi beyin görüntülemeleri yer alır. Bkz. MR nedir?

Hangi belirtiler değişebilir?

Parkinson's Foundation'a göre DBS; titreme, katılık ve yavaşlık ile ilaçlara bağlı istemsiz hareketleri (diskinezi) azaltmaya yardımcı olabilir. Kuruluş, titremenin levodopaya yanıt vermese bile DBS ile düzelebileceğini ve DBS'nin uyku sorunları, ağrı ve aşırı aktif mesane gibi yakınmalarda da yardımcı olabileceğini belirtir. Buna karşılık ruh hâli, enerji ve yürüme sorunları, özellikle DBS öncesinde levodopa ile düzelmemişse, DBS'den yarar görmeyebilir. Parkinson's Foundation, DBS'nin özellikle öncesinde de bulunan denge, konuşma ve yutma sorunlarını kötüleştirebileceğini; bunun çoğu zaman cihaz ayarlarıyla düzeltilebildiğini belirtir.

Bu bilgiler, DBS'den ne beklenebileceğini gerçekçi biçimde değerlendirmek açısından önemlidir. Değerlendirme görüşmesinde, sizi en çok zorlayan belirtilerin DBS ile değişip değişmeyeceğini ekibe ayrıca sorabilirsiniz.

Değerlendirme sonunda ekip, DBS'nin kişi için uygun bir seçenek olup olmadığını ve olası yararlarla risklerin dengesini kişiyle birlikte tartışır.

Görüşmeye hazırlık

Değerlendirme randevusuna giderken şunları yanınızda bulundurmanız yararlı olur:

• Kullandığınız tüm ilaçların listesi ve ilaç saatleri
• Belirtilerinizin gün içinde ve ilaç saatlerine göre nasıl değiştiğine dair notlar
• Önceki tetkik sonuçlarınız ve beyin görüntülemeleri
• Size eşlik edecek bir yakınınız ve sormak istediğiniz sorular

Bkz. Muayenede sorulacak sorular ve İkinci görüş nasıl alınır?

İşlem nasıl yapılır?

Parkinson's Foundation'a göre elektrotlar, belirtilere ve hedeflenen etkiye göre beynin farklı derin bölgelerine (örneğin subtalamik çekirdek, globus pallidus interna ya da talamusun ventral ara çekirdeği) yerleştirilebilir. Hedef bölgeyi tedavi ekibi kişinin belirtilerine göre seçer.

MedlinePlus'a göre DBS ameliyatı bir ya da iki aşamada yapılır. Parkinson's Foundation, ameliyatın merkeze göre uyanıkken ya da uyurken yapılabildiğini ve nörostimülatörün aynı işlemde ya da birkaç hafta sonra yerleştirilebildiğini belirtir.

Birinci aşama: elektrotların yerleştirilmesi

• Kişinin başı, hareket etmemesi için özel bir çerçeveye yerleştirilir ve hedef bölge görüntüleme ile belirlenir.
• Bu aşama genellikle bölgesel uyuşturma altında yapılır.
• Kafatasında küçük bir delik açılır ve elektrot beynin hedef bölgesine yerleştirilir.
• Kişi bu sırada uyanıktır; ekip, elektrotun doğru yerde olduğunu doğrulamak için kişiye sorular sorar ve belirtilerdeki değişikliği gözler.

İkinci aşama: nörostimülatörün yerleştirilmesi

• Bu aşama genel anestezi altında yapılır.
• Nörostimülatör, köprücük kemiğinin altında deri altına yerleştirilir.
• Bağlantı kabloları deri altından ilerletilerek elektrotlara bağlanır.

İşlemden sonra

MedlinePlus'a göre hastanede kalış ortalama 3 gün kadardır. Parkinson's Foundation'a göre cihaz, iyileşmenin ardından, genellikle birkaç hafta sonra çalıştırılır ve programlanır. Taburcu olduktan sonra cihazın programlanması ve ayarlanması için düzenli kontrol randevuları gerekir. Parkinson's Foundation'a göre ekip, belirtileri iyileştiren ve yan etkileri en aza indiren ayarları bulmaya çalışır ve belirtiler değiştikçe kontrollerde bu ayarları günceller.

MedlinePlus'a göre DBS uygulanan kişilerin çoğu, daha düşük miktarlarda da olsa ilaç kullanmaya devam eder. Bu nedenle ilaç tedavisi ve cihaz ayarları birlikte planlanır. İlaçlarınızı ekibinizle konuşmadan değiştirmeyin; cihazın ayarları ve ilaç dozları birbirini etkileyebileceğinden yapılan her değişiklik kontrollerde birlikte değerlendirilir.

MedlinePlus, nörostimülatörün pilinin genellikle 3–5 yıl dayandığını belirtir; pil bittiğinde cihazın değiştirilmesi gerekir.

Olası riskler

MedlinePlus'ın saydığı riskler şunlardır:

• Ameliyata bağlı riskler: Beyinde kanama, inme, enfeksiyon, nöbet ve anesteziye bağlı sorunlar.
• Beyin omurilik sıvısının sızması
• Cihazla ilgili sorunlar: Cihazın arızalanması, kabloların yer değiştirmesi ya da kopması.
• Pilin bitmesi: Pilin değiştirilmesi için yeni bir işlem gerekir.

Parkinson's Foundation ayrıca şu riskleri sayar:

• Ameliyat bölgelerinde ağrı, uyuşma, şişlik ya da iltihaplanma
• Beyinde, kafa derisinde ya da göğüs bölgesinde enfeksiyon
• Yerleştirilen malzemelere karşı alerjik reaksiyon
• Ameliyattan sonra geçici bilinç bulanıklığı (konfüzyon)
• Ameliyat sırasında ya da kısa süre sonra, nadir de olsa nöbetler

Uyarı ayarlarına bağlı olarak konuşma, denge ya da ruh hâlinde değişiklikler gibi istenmeyen etkiler ortaya çıkarsa, bu durum programlama randevularında ekibe bildirilmelidir.