Kornea çapraz bağlama (cross-linking) nedir, nasıl yapılır?

Keratokonus nedir?

Kornea, gözün en önünde yer alan, ışığı kırarak odaklamaya yardımcı olan kubbe biçimli saydam tabakadır. Sağlıklı bir korneanın yüzeyi düzgün ve simetrik bir kavise sahiptir.

MSD Manual, keratokonusu korneanın şeklinin zamanla değişerek düzensiz ve koni biçimini alması, bunun sonucunda görmenin bozulması olarak tanımlar. MSD Manual'e göre hastalık genellikle 10–25 yaşları arasında başlar ve iki gözü de etkiler. Görmede belirgin değişikliklere ve gözlük ya da kontakt lens numarasının sık değişmesine yol açar.

Cambridge Üniversite Hastaneleri, keratokonusun ilerleyici bir hastalık olduğunu, korneanın şekli değiştikçe görmenin bozulduğunu ve kırma kusurunun arttığını belirtir. Aynı kaynağa göre hastaların yaklaşık %20'si ileride kornea nakline ihtiyaç duyar. Kornea çapraz bağlama, bu ilerlemeyi geciktirmeyi ve mümkünse durdurmayı hedefleyen tedavidir.

Kornea çapraz bağlama nasıl etki eder?

Korneanın dayanıklılığı, içindeki kolajen adı verilen protein liflerine ve bu lifler arasındaki bağlara bağlıdır. Keratokonusta bu yapı zayıflar ve kornea içerden gelen basınçla öne doğru esneyerek incelir.

Cambridge Üniversite Hastaneleri'ne göre işlemde riboflavin damlaları ve ultraviyole ışık birlikte kullanılarak kornea kolajen lifleri arasında yeni bağlar oluşturulur. Bu sayede korneanın sertliği ve direnci artar. MSD Manual de korneayı sertleştiren ultraviyole ışık tedavilerinin, erken evre keratokonusta hastalığın daha fazla ilerlemesini önlemede yararlı olduğunu belirtir.

Bu tedavinin amacı görmeyi iyileştirmek değil, mevcut durumu korumaktır. Bu nedenle işlemden sonra da gözlük veya kontakt lens kullanımı gerekebilir.

Kimlere uygulanır?

Uygunluk, ayrıntılı bir göz muayenesi ve kornea ölçümleriyle belirlenir. Değerlendirmede genellikle şunlara bakılır:

• Hastalığın ilerleyip ilerlemediği: Ardışık kornea topografisi (kornea haritası) ölçümlerinde kornea şeklinin değiştiğinin gösterilmesi
• Kornea kalınlığı: Cambridge Üniversite Hastaneleri'ne göre işlem, korneanın yeterince kalın olduğu erken dönemde yapılır; tercihen 400 mikronun üzerindeki kalınlıklar aranır. Daha ince korneler için farklı uygulama protokolleri bulunur.
• Hastalığın evresi: MSD Manual, bu tedavinin erken keratokonusta yararlı olduğunu vurgular.
• Gözün genel sağlığı: Göz yüzeyinde enfeksiyon, ileri derecede kornea skarı (iz) gibi durumlar karar verilirken dikkate alınır.

Gebelik, emzirme dönemi, göz yüzeyinin iyileşmesini etkileyebilecek bazı hastalıklar ve önceden geçirilmiş göz ameliyatları gibi durumlar hekime mutlaka bildirilmelidir.

İşlem öncesi hazırlık

• Ölçümler: Kornea topografisi ve kornea kalınlığı ölçümü gibi tetkikler yapılır. Bu ölçümler işlem sonrası karşılaştırma için de temel oluşturur.
• Kontakt lens: Kullandığınız lens türünü hekiminize söyleyin; ölçümlerden ve işlemden önce lensleri ne kadar süre çıkarmanız gerektiğini hekiminiz belirler.
• İlaçlar ve alerjiler: Kullandığınız ilaçları ve bilinen alerjilerinizi bildirin.
• İş ve ulaşım planı: Cambridge Üniversite Hastaneleri, işlemden sonra yaklaşık bir hafta işe ara verilmesini önerir. İşlem günü araç kullanmamanız gerektiği için sizi eve götürecek birini ayarlayın.
• Anestezi: İşlem genellikle göz yüzeyini uyuşturan damlalarla yapılır; Cambridge Üniversite Hastaneleri'ne göre nadiren genel anestezi düşünülebilir.

İşlem nasıl yapılır?

Cambridge Üniversite Hastaneleri'nin tarif ettiği klasik uygulama şu adımlardan oluşur:

1. Ameliyathane ortamında göze uyuşturucu damlalar damlatılır.
2. Korneanın en üstteki ince hücre tabakası (epitel) merkezi bölgeden nazikçe kaldırılır. Bu, riboflavinin korneaya daha iyi geçmesini sağlar.
3. Korneaya riboflavin damlaları uygulanır ve korneanın bu maddeyle doyması için 15–30 dakika kadar beklenir.
4. Ultraviyole ışık korneanın orta bölgesine yönlendirilir. Işık uygulaması süresince riboflavin damlatılmaya devam edilir.
5. İşlem sonunda göze koruyucu bir yumuşak kontakt lens (bandaj lens) takılır.

Cambridge Üniversite Hastaneleri'ne göre işlemin tamamı yaklaşık 30 dakika sürer. Bazı merkezlerde epitelin kaldırılmadığı ya da farklı ışık sürelerinin kullanıldığı yöntemler de uygulanabilir; hangi yöntemin uygun olduğunu hekiminiz korneanızın özelliklerine göre belirler.

İşlem sonrası iyileşme

İlk günler genellikle en zorlayıcı dönemdir. Cambridge Üniversite Hastaneleri'nin aktardığı iyileşme süreci şöyledir:

• Ağrı ve batma: İşlemden sonra gözde ağrı, kum batması hissi ve sulanma sık görülür. Bu dönemde hekimin önerdiği ağrı kesiciler kullanılır.
• Damlalar: Enfeksiyonu önlemek ve iyileşmeyi desteklemek için antibiyotikli ve kortizonlu damlalar genellikle 2–3 hafta kullanılır.
• Bandaj lens: Göz yüzeyindeki hücre tabakası yeniden oluşana kadar yerinde kalır; ne zaman çıkarılacağına hekim karar verir.
• Işıktan korunma: İlk 24 saat ultraviyole korumalı güneş gözlüğü kullanılması önerilir.
• Yüzme: İlk iki hafta yüzmekten kaçınılmalıdır.
• İşe dönüş: Yaklaşık bir hafta ara verilmesi önerilir.

Bu dönemde gözünüzü ovuşturmamaya, ellerinizi yıkamadan göze dokunmamaya ve tozlu ortamlardan korunmaya özen gösterin. Damlaları hekimin anlattığı sıklıkta ve şişenin ucunu göze değdirmeden kullanın; birden fazla damla kullanıyorsanız aralarında birkaç dakika beklemek, her birinin göze yeterince ulaşmasına yardımcı olur. Araç kullanmaya ne zaman dönebileceğinizi, görmenizin yeterli olup olmadığını değerlendirdikten sonra hekiminiz söyler. İyileşme süresince ekran ve okuma gibi gözü yoran işlere sık ara vermek de rahatlatabilir.

Kontrol muayeneleri

Cambridge Üniversite Hastaneleri'ne göre ilk kontrol genellikle işlemden 3–7 gün sonra, sonraki kontroller ise 1. ve 3. aylarda yapılır. Uzun dönemde kornea ölçümleri tekrarlanarak hastalığın durup durmadığı izlenir. Gözlük veya kontakt lens numarasında değişiklik olabileceği için reçeteler gerektiğinde yenilenir.

Olası riskler ve yan etkiler

Her tıbbi işlemde olduğu gibi kornea çapraz bağlamanın da riskleri vardır. Cambridge Üniversite Hastaneleri'nin sıraladığı başlıca riskler şunlardır:

• Kornea enfeksiyonu: Yaklaşık 1000 kişide 1 görülür. Bu nedenle işlem sonrası antibiyotikli damlalar kullanılır.
• Kornea skarı (iz) veya bulanıklığı: Görmeyi etkileyebilir.
• Korneanın iç yüzeyindeki hücrelerde hasar: Özellikle ince kornealarda nadir bir risktir.
• Hastalığın ilerlemeye devam etmesi: Bazı kişilerde tedaviye rağmen keratokonus ilerleyebilir ve tedavinin tekrarlanması ya da başka seçenekler gerekebilir.
• Gözlük veya lens numarasında değişiklik: İşlem görmeyi düzeltmeye yönelik olmadığı için reçetenin güncellenmesi gerekebilir.

Kaynak, ultraviyole ışığın retinaya zarar vermesinin riboflavinin ışığı soğurması sayesinde beklenmediğini ve katarakt riskinin çok düşük olduğunu da belirtir.

Keratokonusta diğer tedavi seçenekleri

Kornea çapraz bağlama, keratokonus tedavisinin yalnız bir parçasıdır. MSD Manual'in aktardığı diğer seçenekler şunlardır:

• Gözlük ve kontakt lensler: MSD Manual'e göre kontakt lensler keratokonusta görmeyi çoğu zaman gözlükten daha iyi düzeltir. Sert gaz geçirgen, hibrit ve skleral lensler gibi farklı tasarımlar kullanılabilir.
• Kornea içi halka segmentleri: Korneanın şeklini değiştirmek için korneanın içine yerleştirilen küçük parçalardır; kontakt lens toleransını artırabilir.
• Kornea nakli: Diğer yöntemlerin yetersiz kaldığı ileri evrelerde görmeyi geri kazandırmak amacıyla uygulanır.

Hangi yöntemin ya da yöntemlerin birlikte kullanılacağına, hastalığın evresine ve kişinin ihtiyaçlarına göre göz hekimi karar verir. Bkz. Lazer göz ameliyatı: LASIK, PRK ve SMILE kimlere uygun?