Kısaca
Çarpık ayak (pes ekinovarus), bebeğin bir ya da iki ayağının doğuştan içe ve aşağıya doğru dönük olmasıdır. Ayak sert olur ve elle normal pozisyona kolayca getirilemez. MedlinePlus'a göre bacağı etkileyen doğumsal bozukluklar arasında en sık görülenidir ve çoğu zaman nedeni bilinmez. Tanı genellikle doğumda muayeneyle, bazen de gebelikteki ultrason incelemesi sırasında konur. NHS ve MedlinePlus'a göre doğumdan kısa süre sonra başlanan tedaviyle sonuçlar genellikle iyidir. En yaygın kullanılan yöntem olan Ponseti yönteminde, haftalık alçılar, çoğu zaman küçük bir topuk tendonu işlemi ve sonrasında yıllarca gece kullanılan özel ayakkabılı atel bulunur.
Çarpık ayak nedir?
Çarpık ayakta ayak, bilekten itibaren içe doğru kıvrılmış ve aşağıya doğru bükülmüş durumdadır. NHS'e göre ayak bükük, içe, yukarı ya da aşağı dönük ve sert görünebilir. MedlinePlus'a göre etkilenen tarafta baldır ve ayak, diğer tarafa göre biraz daha küçük görünebilir.
Bu durum bir ya da iki ayağı birden etkileyebilir. Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi'nin (AAOS) hasta bilgilendirme sitesi OrthoInfo'ya göre çarpık ayak yaklaşık her 1.000 canlı doğumda 1 bebekte görülür ve etkilenen çocukların yaklaşık yarısında iki ayak birden tutulmuştur. Ağır durumlarda ayak o kadar içe döner ki ayak tabanı yana, hatta yukarıya bakabilir. Tıbbi adı olan "pes ekinovarus", ayağın aşağı doğru (ekin) ve içe doğru (varus) dönük olmasını tanımlar. Halk arasında "doğuştan çarpık ayak" olarak da bilinir. İngilizce kaynaklarda "clubfoot" ya da "talipes" adıyla geçer.
Pozisyonel çarpık ayaktan farkı
NHS, bazı bebeklerde ayağın anne karnındaki duruşa bağlı olarak hafif içe dönük doğabildiğini belirtir. Bu duruma "pozisyonel" ayak bozukluğu denir. Gerçek çarpık ayaktan farklı olarak ayak sert değildir, elle kolayca düzeltilebilir ve genellikle tedavi gerekmeden kendiliğinden düzelir. Bebeğin ayağının hangi gruba girdiğini ayırt etmek için bebek ortopedi uzmanınca muayene edilmesi gerekir.
Nedenleri ve risk etkenleri
NHS ve MedlinePlus'a göre çarpık ayağın nedeni çoğu zaman bilinmez. Bilinen etkenler şunlardır:
- Aile öyküsü: MedlinePlus, ailede çarpık ayak bulunmasını risk etkenleri arasında sayar. NHS de bazı durumlarda değişmiş genler aracılığıyla kalıtılabileceğini belirtir.
- Erkek cinsiyet: MedlinePlus'a göre erkek bebeklerde daha sık görülür. OrthoInfo, erkek bebeklerin kız bebeklere göre yaklaşık iki kat daha sık etkilendiğini belirtir.
- Eşlik eden durumlar: NHS'e göre çarpık ayak bazen omurilik gelişim bozukluğu (spina bifida) ya da Edwards sendromu (trizomi 18) gibi başka durumlarla birlikte görülebilir.
Çarpık ayak, gebelikte annenin yaptığı ya da yapmadığı bir şeyden kaynaklanmaz. Bu konuda ailelerin kendilerini suçlamamaları önemlidir.
Tanı nasıl konur?
Gebelikte
MedlinePlus'a göre çarpık ayak gebelik sırasında yapılan ultrason incelemesinde fark edilebilir. NHS de durumun gebelikte saptanabileceğini belirtir. Gebelikte çarpık ayak şüphesi olduğunda aile, doğumdan önce bebek ortopedi ekibiyle görüşerek tedavi süreci hakkında bilgi alabilir. Bazı durumlarda eşlik eden başka bir sorun olup olmadığını anlamak için ek değerlendirmeler önerilebilir. Bkz. Gebelikte tarama testleri
Doğumdan sonra
Tanı çoğunlukla doğumdan sonra yapılan fizik muayeneyle konur. NHS'e göre muayene, bebek ortopedisi alanında deneyimli bir uzman tarafından yapılır; bazen ultrason ya da röntgen de kullanılabilir. MedlinePlus'a göre muayenede ayağın içe ve aşağı dönük olduğu ve kolayca düzeltilemediği görülür.
Tedavi: Ponseti yöntemi
NHS ve MedlinePlus'a göre tedaviye doğumdan kısa süre sonra başlanması önerilir. Bebeklerin bağ dokusu ve kemikleri esnek olduğu için ayak, kademeli olarak doğru pozisyona getirilebilir. NHS'in anlattığı Ponseti yöntemi üç aşamadan oluşur:
1. Alçılama (germe ve alçı)
NHS'e göre alçılamaya bebek birkaç haftalıkken başlanır. Her seansta uzman ayağı nazikçe gerer, biraz daha doğru pozisyona getirir ve bacağı ayak parmaklarından uyluğa kadar alçıya alır. Alçı her hafta değiştirilir. NHS'e göre bu süreç yaklaşık 6 hafta sürer; OrthoInfo 6–8 haftadan söz eder. MedlinePlus ise genellikle toplam 5–10 alçı gerektiğini belirtir. Alçılar genellikle dizin üstüne kadar uzanır; bu, düzeltilen pozisyonun haftalar boyunca korunmasını sağlar.
2. Topuk tendonunun gevşetilmesi
NHS'e göre alçılamanın ardından çoğu bebekte topuk tendonunu (Aşil tendonu) gevşetmek için küçük bir işlem yapılır. OrthoInfo'ya göre bebeklerin yaklaşık onda dokuzunda bu küçük işleme ihtiyaç duyulur. Bu işlem, ayağın yukarı doğru tam hareket edebilmesini sağlamak içindir. İşlemden sonra bebeğin bacağı yaklaşık 3 hafta daha alçıda kalır.
3. Ayakkabılı atel (botlar ve çubuk)
Alçılar çıkarıldıktan sonra düzeltilen pozisyonun korunması gerekir. NHS'e göre bebeğe, birbirine bir çubukla bağlanan yumuşak botlar giydirilir:
- İlk yaklaşık 3 ay boyunca botlar günün büyük bölümünde giyilir.
- Daha sonra yalnızca gündüz uykularında ve gece kullanılır.
- NHS'e göre bu kullanım çocuk 5 yaşına gelinceye kadar sürer. MedlinePlus, gece kullanımının 3–5 yıl sürdüğünü belirtir.
OrthoInfo'ya göre botlar ilk 3 ay günde yaklaşık 23 saat giyilir; ardından yalnızca gece ve gündüz uykularında, günde yaklaşık 12–14 saat kullanılır ve bu kullanım en az 3–4 yıl sürer.
Atel tedavisi, Ponseti yönteminin en önemli parçalarından biridir. NHS'e göre botlar düzenli giyilmezse ayak, sağlıklı pozisyonunu koruyamayabilir. OrthoInfo da atel önerildiği şekilde kullanılmadığında çarpık ayağın yeniden ortaya çıkma olasılığının yüksek olduğunu vurgular.
Bu konuda
Çarpık ayak (pes ekinovarus) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Cerrahi tedavi ne zaman gerekir?
MedlinePlus'a göre ağır durumlarda ya da alçı ve atel tedavisine yeterli yanıt alınmadığında daha kapsamlı ameliyatlar gerekebilir. Ameliyatlar çoğunlukla tendonların uzatılmasını ve sıkı bağ dokularının gevşetilmesini içerir. Yaklaşımın seçimi, çocuğun yaşına ve ayağın durumuna göre bebek ortopedisi ekibi tarafından yapılır.
Tedavide ailenin rolü
Çarpık ayak tedavisi uzun soluklu bir süreçtir ve ailenin katılımı çok önemlidir. Tedavinin başarısında aileye düşen görevler şunlardır:
- Alçı randevularını aksatmamak: Haftalık değişimler düzeltmenin aşamalı ilerlemesi için gereklidir.
- Alçıyı izlemek: MedlinePlus, alçı içindeki ayak parmaklarının şişmesi ya da kanaması, parmakların alçının içine kaçması, alçının kayması ya da çıkması ve bebeğin belirgin ağrı içinde olması durumunda hemen sağlık ekibiyle iletişime geçilmesini önerir.
- Botları düzenli giydirmek: Botların önerilen saatlerde giyilmesi, düzeltmenin korunması için gereklidir. Bebeğinizin botlara alışmasında ya da botları giydirmekte zorlanırsanız tedavi ekibinden destek isteyin.
- Kontrolleri sürdürmek: MedlinePlus'a göre tedaviden sonra ayak bozukluğu yeniden ortaya çıkabilir; bu nedenle çocuk büyüdükçe düzenli kontroller önemlidir.
Uzun dönemde neler beklenir?
NHS'e göre tedavi doğumdan kısa süre sonra başlatıldığında genellikle iyi sonuç verir. MedlinePlus'a göre tedavi ayağın görünüşünü ve işlevini iyileştirir; ancak bazı farklılıklar kalıcı olabilir. Örneğin etkilenen ayak ve baldır, diğer tarafa göre biraz daha küçük kalabilir. MedlinePlus, çarpık ayak başka doğumsal sorunlarla birlikte görüldüğünde tedavi sonuçlarının daha sınırlı olabileceğini belirtir.
OrthoInfo'ya göre tedavi edilen çocuklar koşabilir, oyun oynayabilir ve normal ayakkabı giyebilir. Aynı kaynağa göre etkilenen ayak genellikle diğerinden 1–1,5 numara küçük kalır, hareketliliği biraz daha azdır ve baldır kasları daha ince kalabilir; bu da bazı çocuklarda daha çabuk yorulmaya yol açabilir. Ancak ayakta yeniden içe dönme fark edilirse geç kalmadan tedavi ekibine başvurmak önemlidir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Bebeğinizde nefes almakta güçlük, morarma, bilinç bulanıklığı ya da uyandırmakta zorluk varsa
- Alçılı bacakta ayak parmakları morarmış, soğumuş ya da hiç hareket etmiyorsa ve bebek durmaksızın ağlıyorsa
Tedavi ekibine hemen başvurun (MedlinePlus):
- Alçının ucundaki ayak parmakları şişmiş ya da kanıyorsa
- Ayak parmakları alçının içine doğru kaybolmuşsa
- Alçı kaymış ya da çıkmışsa
- Bebeğinizde belirgin ağrı varsa
Hekime başvurun:
- Yenidoğan bebeğinizin ayağı içe dönük ve sert görünüyorsa
- Tedavi sonrası ayakta yeniden içe dönme ya da yürüme biçiminde değişiklik fark ederseniz
- Atel kullanımında ciltte kızarıklık, yara ya da kabarcık oluşuyorsa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Çarpık ayak kendiliğinden düzelir mi?
Gerçek çarpık ayak tedavisiz düzelmez. NHS'e göre anne karnındaki duruşa bağlı pozisyonel ayak bozukluğu ise genellikle kendiliğinden düzelir. Ayırımı uzman muayenesi yapar.
Çarpık ayak tedavisine ne zaman başlanır?
NHS ve MedlinePlus'a göre tedaviye doğumdan kısa süre sonra başlanması önerilir. NHS'e göre alçılama bebek birkaç haftalıkken başlar.
Alçı tedavisi kaç hafta sürer?
NHS'e göre alçılar yaklaşık 6 hafta boyunca her hafta değiştirilir. MedlinePlus genellikle toplam 5–10 alçı gerektiğini belirtir.
Botlar ne kadar süre giyilir?
NHS'e göre ilk yaklaşık 3 ay günün büyük bölümünde, sonra uykularda ve gece giyilir; bu kullanım çocuk 5 yaşına gelene kadar sürer.
Çarpık ayak için hangi doktora gidilir?
Ortopedi ve travmatoloji uzmanı, özellikle çocuk ortopedisi alanında deneyimli bir ekip değerlendirir. Çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı da ilk muayenede yönlendirme yapar.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
