Bel kayması (spondilolistezis) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Bel kayması nedir?

Omurga, üst üste dizilmiş omurlardan oluşur. Omurlar, aralarındaki diskler, arka bölümdeki küçük eklemler ve güçlü bağlarla birbirine bağlanarak hem esnek hem de dengeli bir yapı oluşturur. Cleveland Clinic'e göre spondilolistezis, omurlardan birinin bu hizadan çıkarak öne doğru kayması ve altındaki omurun üzerine binmesidir.

NHS, bel kaymasının bel fıtığından farklı olduğunu vurgular: Bel fıtığında omurlar arasındaki diskin iç kısmı dışarı taşar; bel kaymasında ise kemiğin kendisi yer değiştirir. Bununla birlikte iki durum birlikte bulunabilir ve her ikisi de sinirlere baskı yaparak benzer belirtilere yol açabilir.

Kayma çoğunlukla belin en alt bölümünde, son bel omurları ile kuyruk sokumu kemiği arasındaki bölgede görülür. Bu bölge, vücut ağırlığının en fazla yüklendiği ve hareketin en yoğun olduğu kısımdır.

Bel kaymasının türleri

Cleveland Clinic, bel kaymasını nedenine göre şu türlere ayırır:

• Dejeneratif bel kayması: En sık görülen türdür. Yaşla birlikte disklerin su kaybedip incelmesi ve omurlar arasındaki eklemlerin aşınması sonucu omurgadaki sağlamlık azalır ve omur öne kayabilir. Genellikle 50 yaş üzerinde görülür.
• İstmik bel kayması: Omurun arka bölümünde, iki eklemi birbirine bağlayan ince kemik köprüde (pars interartikülaris) kırık ya da çatlak oluşmasıyla gelişir. Bu çatlağa "spondiloliz" denir. NHS'ye göre özellikle genç sporcularda ve jimnastikçilerde tekrarlayan zorlanmaya bağlı stres kırıkları bu türe yol açabilir.
• Doğuştan bel kayması: Omurganın anne karnında olması gerektiği gibi gelişmemesiyle ilgilidir.
• Travmaya bağlı bel kayması: Omurgaya güçlü bir darbe ya da kaza sonrası gelişir.
• Patolojik bel kayması: Kemik erimesi (osteoporoz) ya da tümör gibi kemiği zayıflatan durumlara bağlıdır.
• Ameliyat sonrası bel kayması: Cleveland Clinic'e göre nadir görülen, omurga ameliyatı sonrası gelişebilen bir türdür.

Kaymanın derecesi

Hekimler kaymanın miktarını röntgen üzerinde ölçerek derecelendirir. Cleveland Clinic'e göre en sık görülenler düşük dereceli (I. ve II. derece) kaymalardır; yüksek dereceli (III. ve IV. derece) kaymalarda ameliyat gereksinimi daha olasıdır. Ancak kaymanın derecesi ile belirtilerin şiddeti her zaman birebir örtüşmez. Hafif bir kayması olan kişi belirgin ağrı yaşayabilirken, daha ileri kayması olan bir başkası çok az yakınma tarif edebilir.

Risk faktörleri

Cleveland Clinic ve NHS'nin aktardığı risk etkenleri şunlardır:

• Yaş: 50 yaş üzeri kişilerde dejeneratif tür daha sık görülür.
• Cinsiyet: Kadınlarda daha sıktır.
• Spor: Jimnastik, halter, futbolda bazı pozisyonlar ve temaslı sporlar gibi beli tekrar tekrar geriye büken ya da yük bindiren sporlar
• Aile öyküsü: NHS, bel kaymasının ailesel olarak görülebildiğini belirtir.
• Kemiği zayıflatan hastalıklar: Osteoporoz gibi

Belirtileri nelerdir?

NHS, bel kaymasının her zaman belirti vermediğini; bazı kişilerde başka bir nedenle çekilen röntgende tesadüfen fark edildiğini belirtir. Belirti olduğunda en sık görülenler şunlardır:

• Bel ağrısı: NHS'ye göre sıklıkla ayakta durmak ve yürümekle artar, oturunca ya da öne eğilince azalır.
• Kalçaya ve uyluğa yayılan ağrı
• Arka uyluk kaslarında gerginlik: Özellikle gençlerde öne eğilmeyi kısıtlayabilir.
• Siyatik belirtileri: Bir bacağa yayılan ağrı, uyuşma ya da karıncalanma
• Bel ve kalçada tutukluk
• Yürüme güçlüğü: Uzun süre yürüyünce bacaklarda ağrı, yorgunluk ve uyuşma, dinlenince rahatlama
• Ayaklarda uyuşma, güçsüzlük ya da karıncalanma

Belirtiler kaymanın derecesine, sinirlere baskı olup olmamasına ve eşlik eden disk ya da kanal darlığı sorunlarına göre değişir.

Tanı nasıl konur?

NHS'ye göre hekim önce muayene yapar; bu sırada sırtüstü yatarken bir bacağın düz olarak kaldırılması gibi testlerle sinir basısının olup olmadığı değerlendirilebilir. Kas gücü, refleksler ve his muayenesi de yapılır.

Kullanılan görüntüleme yöntemleri şunlardır:

• Röntgen: NHS'ye göre bir omurun öne kayıp kaymadığını göstermek için kullanılır. Öne ve arkaya eğilerek çekilen röntgenler, kaymanın hareketle artıp artmadığını gösterebilir.
• Bilgisayarlı tomografi (BT): Kemik yapıları ve omurdaki çatlakları ayrıntılı gösterir.
• MR: Cleveland Clinic'e göre disklerdeki hasarı ve sinirler üzerindeki baskıyı değerlendirmek için kullanılır. NHS, bacakta belirtiler varsa MR istenebileceğini belirtir.

Görüntülemede bel kayması görülmesi, her zaman o anki ağrının nedeni olduğu anlamına gelmez. Özellikle ileri yaşta, belirti vermeyen hafif kaymalar ve disklerde yaşa bağlı değişiklikler sık görülür. Bu nedenle hekim, görüntüleme sonuçlarını muayene bulguları ve yakınmalarınızla birlikte yorumlar. Sonuçlarla ilgili sorularınızı sormak ve raporda geçen terimlerin ne anlama geldiğini öğrenmek, gereksiz kaygıyı önlemeye yardımcı olur.

Tedavi seçenekleri

Tedavinin amacı ağrıyı azaltmak, sinir basısına bağlı belirtileri gidermek ve kişinin günlük etkinliklerine dönmesini sağlamaktır. Çoğu kişide ameliyat dışı tedaviler yeterlidir.

Ameliyat dışı tedaviler

NHS ve Cleveland Clinic'in aktardığı seçenekler şunlardır:

• Etkinlik düzenlemesi: Belirtileri artıran öne eğilme, ağır kaldırma ve beli zorlayan sporlara bir süre ara vermek. Tam yatak istirahati yerine ağrıyı artırmayan günlük etkinliklere devam etmek önerilir.
• Fizik tedavi: Gövde (karın ve sırt) ve bacak kaslarını güçlendiren, esnekliği artıran egzersiz programları. Güçlü gövde kasları omurgayı destekleyerek yükü azaltır.
• Ağrı kesiciler: İltihap giderici ağrı kesiciler ya da hekimin önerdiği diğer ilaçlar
• Steroid enjeksiyonları: NHS'ye göre bel ve bacak ağrısını hafifletmek için uygulanabilir.
• Korse: Cleveland Clinic, bazı durumlarda, özellikle gençlerdeki istmik türde, kısa süreli korse kullanımının değerlendirilebildiğini belirtir.

Ameliyat

NHS'ye göre ameliyat, diğer tedavilere rağmen yakınmaları süren kişilerde değerlendirilir. Başlıca seçenekler şunlardır:

• Omurga füzyonu: Kayan omur ile altındaki omurun metal vida ve çubuklar gibi implantlarla sabitlenip zamanla kaynaşmasının sağlanması
• Dekompresyon: Sinirlere baskı yapan kemik ya da doku parçalarının çıkarılarak sinirlere yer açılması

NHS, ameliyattan sonraki iyileşmenin birkaç hafta sürebildiğini ve belirtilerin pek çoğunda çoğu zaman düzelme sağladığını belirtir. Cleveland Clinic ise ameliyat sonrası iyileşmenin birkaç hafta ile birkaç ay arasında değişebildiğini ifade eder. Ameliyat kararı, olası yararlar ve riskler hekimle ayrıntılı konuşularak verilmelidir.

Bel kaymasıyla yaşamak

Bel kayması tanısı alan pek çok kişi uygun egzersiz ve yaşam düzenlemeleriyle aktif bir yaşam sürdürür. Yararlı olabilecek adımlar şunlardır:

• Düzenli egzersiz: Fizyoterapistin önerdiği gövde güçlendirme programını ağrı geçtikten sonra da sürdürmek
• Sağlıklı kilo: Fazla kilo omurgaya binen yükü artırır.
• Doğru kaldırma tekniği: Dizleri bükerek, yükü vücuda yakın tutarak kaldırmak; kaldırırken gövdeyi döndürmemek
• Spora dönüş: Sporcuların, özellikle beli geriye büken sporlara dönüşü hekim ve fizyoterapistle birlikte, kademeli olarak planlaması
• Kemik sağlığı: Osteoporoz riski olan kişilerde kemik yoğunluğunun değerlendirilmesi
• Sigarayı bırakmak: Sigara disk ve kemik sağlığını olumsuz etkileyebilir.