Siyatik ağrısı nedir? Belirtileri ve tedavisi

Siyatik nedir?

Siyatik sinir, vücudun en uzun ve en kalın siniridir. Bel bölgesindeki omurlar arasından çıkan sinir köklerinin birleşmesiyle oluşur; kalçanın arkasından geçerek bacağın arka yüzü boyunca aşağı iner ve dallarıyla ayağa kadar ulaşır. Bacak kaslarının bir kısmını çalıştırır ve bacak ile ayağın büyük bölümünün hissini taşır.

NHS'ye göre siyatik, bir şey siyatik sinire bastırdığında ya da onu tahriş ettiğinde ortaya çıkar. "Siyatik" aslında bir hastalığın değil, bu sinirin etkilenmesine bağlı belirtilerin adıdır. Bu nedenle tedavide asıl önemli olan, sinire neyin baskı yaptığını anlamaktır.

MedlinePlus, siyatiğin en sık 30–50 yaş arasındaki erkeklerde görüldüğünü belirtir; ancak her yaşta ve cinsiyette ortaya çıkabilir.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve MedlinePlus'ın tarif ettiği başlıca belirtiler şunlardır:

• Kalçada ve bir bacağın arkasında, sıklıkla ayak ve ayak parmaklarına kadar uzanan ağrı
• Keskin, yanıcı, elektrik çarpması gibi ya da sızlayan bir ağrı
• Bacakta ya da ayakta karıncalanma, iğnelenme
• Bacağın ya da ayağın belirli bölgelerinde uyuşma
• Bacakta veya ayakta güçsüzlük; yürürken ayağın takılması
• Bel ağrısı (her zaman olmayabilir; bazen bacak ağrısı bel ağrısından daha belirgindir)

MedlinePlus'a göre ağrı hafif bir karıncalanma ya da sızıdan, kişiyi hareket edemez hâle getiren şiddetli bir ağrıya kadar değişebilir. Belirtiler genellikle tek taraflıdır.

Ağrıyı artıran durumlar

• Uzun süre oturmak ya da ayakta durmak
• Öksürmek, hapşırmak, ıkınmak
• Öne eğilmek ya da beli geriye doğru bükmek
• Ani hareketler

Siyatiğin nedenleri

NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca nedenler şunlardır:

• Bel fıtığı: NHS'ye göre siyatiğin en sık nedenidir. Omurlar arasındaki diskin iç kısmı dışarı taşar ve sinir köküne baskı yapar.
• Bel kanalı darlığı (spinal stenoz): Omurilik kanalının ya da sinir çıkış deliklerinin daralmasıdır; genellikle ileri yaşta görülür.
• Bel kayması (spondilolistezis): Bir omurun altındaki omurun üzerinde öne kaymasıdır.
• Bel yaralanmaları
• Piriformis sendromu: MedlinePlus'a göre kalçadaki piriformis kasının siyatik sinire baskı yapmasıdır.
• Leğen kemiği yaralanmaları ve kırıkları
• Tümörler: Seyrek görülen bir nedendir.

Fazla kilo, uzun süre oturarak çalışmak, ağır kaldırma gerektiren işler, hareketsiz yaşam ve sigara, bel ve disk sağlığını olumsuz etkileyerek siyatik riskini artırabilen etkenler arasındadır.

Tanı nasıl konur?

Siyatik tanısı genellikle belirtilerin dinlenmesi ve muayeneyle konur. MedlinePlus'a göre muayenede şunlara bakılır:

• Dizi bükme ve ayağı yukarı-aşağı hareket ettirme gücü
• Parmak uçlarında ve topuklar üzerinde yürüyebilme
• Refleksler
• Bacak ve ayaktaki his
• Sırtüstü yatarken düz bacağın kaldırılmasıyla ağrının ortaya çıkıp çıkmadığı

MedlinePlus, röntgen, MR ve kan testlerinin ağrı şiddetli ya da uzun süreli olmadıkça çoğu zaman gerekmediğini belirtir. Ağrı haftalarca geçmiyorsa, kas gücünde belirgin azalma varsa ya da tehlike işaretleri bulunuyorsa hekim bel MR'ı isteyebilir. Sinir hasarının derecesini anlamak için bazen EMG yapılabilir.

Evde yapılabilecekler

Hareketli kalmak

NHS, mümkün olduğunca olağan günlük etkinliklere devam edilmesini önerir. MedlinePlus da yatak istirahatinin önerilmediğini vurgular. Uzun süre oturmak ya da yatmak ağrıyı artırabilir ve iyileşmeyi geciktirebilir.

Egzersiz ve esneme

NHS, düzenli egzersizler ve esneme hareketlerinin yararlı olduğunu belirtir. Ağrıyı belirgin biçimde artırmayan yürüyüş, hafif esnetmeler ve gövde kaslarını güçlendiren hareketler iyileşmeyi destekler. Hangi hareketlerin size uygun olduğunu bir fizyoterapistten öğrenmeniz önerilir.

Soğuk ve sıcak uygulama

NHS, sıcak uygulamanın rahatlatıcı olabileceğini belirtir. MedlinePlus ise ilk 48–72 saat soğuk uygulama, ardından sıcak uygulama yapılabileceğini önerir. Uygulamalar mutlaka havluya sarılarak ve kısa süreli yapılmalıdır.

Ağrı kesiciler

NHS, ağrı için eczacıya danışılmasını önerir. Uygun ağrı kesici, kişinin yaşı, mide, böbrek ya da kalp hastalıkları ve kullandığı diğer ilaçlar göz önüne alınarak seçilmelidir. Ağrı kesiciler, hareketli kalabilmeyi kolaylaştırmak için kısa süreli kullanılır.

İyileşme döneminde dikkat

MedlinePlus, ağrı başladıktan sonraki ilk birkaç hafta boyunca etkinliklerin kademeli olarak artırılmasını ve ilk 6 hafta boyunca ağır kaldırma ve beli döndürme hareketlerinden kaçınılmasını önerir.

Uyku, iş ve günlük yaşam

• Uyku pozisyonu: Yan yatarken dizlerin arasına bir yastık koymak ya da sırtüstü yatarken dizlerin altına yastık yerleştirmek bazı kişilerde bel ve bacak ağrısını hafifletir.
• Masa başı çalışma: Uzun süre oturmak ağrıyı artırabileceği için yarım saatte bir kalkıp birkaç dakika yürümek, sandalyeyi bel desteği sağlayacak şekilde ayarlamak ve mümkünse zaman zaman ayakta çalışmak yararlı olabilir.
• Araç kullanımı: Ağrı, ayağı pedala basarken güçsüzlük ya da ilaçlara bağlı uyku hâli güvenli araç kullanmayı etkileyebilir. Uzun yolculuklarda sık mola verin.
• Ağrıyla baş etmek: Uzun süren ağrı uyku düzenini ve ruh hâlini etkileyebilir. Gevşeme teknikleri, düzenli günlük rutin ve gerektiğinde psikolojik destek ağrıyla baş etmeyi kolaylaştırır.

Tedavi seçenekleri

Evde alınan önlemlerle yeterli rahatlama sağlanamazsa hekim şu seçenekleri değerlendirebilir:

• Fizik tedavi: Gövde kaslarını güçlendirme, esneklik ve duruş çalışmaları; sinir üzerindeki baskıyı azaltmaya yönelik egzersiz programları
• İlaç tedavisi: Sinir kaynaklı ağrıda kullanılan bazı ilaçlar hekim tarafından değerlendirilebilir.
• Enjeksiyonlar: NHS'ye göre ağır ve uzun süren siyatikte, sinir köküne yakın bölgeye yapılan epidural enjeksiyonlar ya da ağrıyı ileten sinirlere yönelik radyofrekans uygulaması seçenekler arasındadır.
• Cerrahi: NHS, sinire baskı yapan dokunun çıkarıldığı ameliyatların (dekompresyon) ağır durumlarda değerlendirilebildiğini belirtir. MedlinePlus, ameliyatın genellikle son seçenek olarak düşünüldüğünü vurgular. İlerleyen güç kaybı, dayanılmaz ağrı ya da acil durum belirtileri cerrahiyi daha erken gündeme getirebilir.

Hangi tedavinin uygun olduğuna; belirtilerin şiddeti, süresi, muayene ve görüntüleme bulguları değerlendirilerek hekimle birlikte karar verilir.

Seyri ve tekrarlama

NHS'ye göre siyatik genellikle birkaç hafta ile birkaç ay içinde düzelir; ancak daha uzun sürebilir. MedlinePlus, siyatiğin çoğu zaman kendiliğinden geçtiğini, ancak tekrarlamasının da sık olduğunu belirtir. Bazı kişilerde uzun süreli sinir basısına bağlı kalıcı uyuşma ya da güçsüzlük kalabilir; bu nedenle güç kaybı fark edildiğinde beklemeden değerlendirme yapılması önemlidir.

Tekrarlamayı önlemek

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Düzenli egzersizle karın ve sırt kaslarını güçlendirmek
• Ağır bir şey kaldırırken dizleri bükmek, yükü vücuda yakın tutmak
• İyi bir duruş alışkanlığı kazanmak, uzun süre aynı pozisyonda kalmamak
• Kalçaya uzun süre baskı yapacak pozisyonlardan kaçınmak (örneğin arka cepte cüzdanla uzun süre oturmamak)
• Sağlıklı kiloyu korumak
• Sigarayı bırakmak