Yama testi (patch test) nedir, nasıl yapılır?

Yama testi nedir?

Hull Üniversitesi Eğitim Hastaneleri NHS Vakfı'nın hasta bilgilendirmesine göre yama testi, deriye temas eden maddelere karşı alerjinizin olup olmadığını anlamaya yarayan bir testtir. Bu tür alerjide tepki, temasın hemen ardından değil, saatler ya da günler içinde ortaya çıkar. Bu nedenle yama testinde maddeler deride bir süre bekletilir ve sonuçlar günler içinde okunur.

Temas egzaması (kontakt dermatit) nedir?

NHS kontakt dermatiti, belirli bir maddeyle temasın tetiklediği bir egzama türü olarak tanımlar. Deride kaşıntı, kızarıklık, kabarcıklar, kuruluk ve çatlaklar görülür; NHS'e göre belirtiler genellikle temastan birkaç saat ya da birkaç gün sonra başlar. İki türü vardır:

• Tahriş edici (irritan) kontakt dermatit: NHS'e göre daha sıktır. Sabun, deterjan, çözücüler ya da sık su teması derinin dış katmanını doğrudan hasarlar. Bu tür bir alerji değildir; yama testi ise alerjik türü araştırmaya yöneliktir.
• Alerjik kontakt dermatit: Bağışıklık sisteminin belirli bir maddeye tepki vermesiyle oluşur. MedlinePlus'a göre ilk temasta tepki olmaz; kişi maddeye duyarlandıktan sonraki temaslarda tepki gelişir ve bu duyarlılık genellikle ömür boyu sürer.

MedlinePlus'ın saydığı sık alerjenler arasında takılardaki nikel, lateks, bazı antibiyotikli kremler, parfümler (kokular) ve formaldehit gibi koruyucu maddeler bulunur. NHS de nikel, kozmetik ürünler ve bazı çiğ besinleri örnek verir.

Kimlere yapılır?

NHS'e göre kontakt dermatitin nedeni belirlenemediğinde ya da belirtiler tedaviye yanıt vermediğinde hekim kişiyi dermatoloji uzmanına yönlendirebilir. Yama testi genellikle şu durumlarda gündeme gelir:

• Tekrarlayan ve nedeni bulunamayan egzama
• Tedaviye rağmen düzelmeyen ya da kötüleşen egzama
• Kozmetikler, kremler, takılar ya da iş yerinde kullanılan maddeler gibi belirli bir ürünle ya da maddeyle ilişkili olduğu düşünülen döküntüler
• Egzaması olan ve belirtilerinde temasla ilişkili bir tetikleyiciden şüphelenilen kişiler (Bkz. Atopik dermatit (egzama))

Testin size uygun olup olmadığına, öykünüz ve muayene bulgularınız değerlendirilerek hekiminiz karar verir.

Prick testten farkı

MedlinePlus'a göre deri alerji testlerinin üç türü vardır ve her biri farklı bir amaca hizmet eder:

• Deri prick testi: Az miktarda alerjen deriye damlatılır ve deri hafifçe çizilir. Sonuç 15–20 dakikada okunur. Besin ve çevresel alerjilerin (örneğin polen, ev tozu akarı) araştırılmasında kullanılır.
• İntradermal test: Alerjen deri içine az miktarda enjekte edilir; arı zehri ya da penisilin alerjisi gibi belirli durumlarda kullanılır.
• Yama testi: Olası alerjenler deriye 48 saat süreyle bantlanır; MedlinePlus'a göre değerlendirme 72–96 saat sonra yapılır. Kontakt dermatit tanısında kullanılır.

Yani yama testi, saman nezlesi ya da besin alerjisi gibi hızlı gelişen alerjileri değil, deriye temasla gecikmeli gelişen alerjileri araştırır.

Teste hazırlık

Hull Üniversitesi Eğitim Hastaneleri NHS Vakfı'nın önerileri şunlardır:

• Sırtınıza krem sürmeyin: Testten önceki 24 saat içinde sırta krem ya da merhem sürülmemelidir.
• Kılları kısaltın: Sırtın üst kısmında yoğun kıl varsa, testten 24 saat önce tıraş edilmeden makasla kısaltılması önerilir.
• İlaçlar: Ağızdan kortizon ya da bağışıklık baskılayıcı ilaç kullanıyorsanız, bunları ancak hekiminize danıştıktan sonra bırakın; bazı durumlarda düşük miktarda kullanım teste engel olmayabilir.

Bunlara ek olarak şunları da test merkezine bildirin ya da sorun:

• Kullandığınız tüm ilaçlar, kremler ve merhemler
• Sırtınızda egzama ya da güneş yanığı olup olmadığı
• Gebe olup olmadığınız
• Kendi kullandığınız ürünleri (kozmetikler, iş yerinde kullandığınız maddeler vb.) teste getirmeniz gerekip gerekmediği; bazı merkezler kişinin kendi ürünlerini de test edebilir

Test nasıl yapılır?

Hull Üniversitesi Eğitim Hastaneleri NHS Vakfı'na ve MedlinePlus'a göre test genellikle aynı hafta içinde üç ziyareti gerektirir:

1. Birinci ziyaret (uygulama): Test edilecek maddeler küçük hazneler içinde, bantlarla sırta yapıştırılır. Her bölge, hangi maddenin nerede olduğu bilinsin diye işaretlenir. Bu ziyaret 30 dakikaya kadar sürebilir. Standart dizide parfümler, metaller, koruyucu maddeler ve kauçuk gibi sık temas edilen maddeler bulunur; deri sorununuza göre ek maddeler de eklenebilir.
2. İkinci ziyaret (yaklaşık 48 saat sonra): Bantlar ve hazneler çıkarılır ve deride oluşan tepkiler kaydedilir.
3. Üçüncü ziyaret (birkaç gün sonra): Sırt yeniden incelenir ve geç ortaya çıkan alerjik tepkiler değerlendirilir.

MedlinePlus'a göre metaller gibi bazı maddeler için yaklaşık 10. günde ek bir değerlendirme gerekebilir. Hull NHS Vakfı da geç tepkilerin uygulamadan sonraki 10 güne kadar ortaya çıkabileceğini belirtir.

Test süresince dikkat edilecekler

• Hull NHS Vakfı'na göre sırtınızı ziyaretler arasında kuru tutun; duş alırken ya da yıkanırken sırtınızı ıslatmayın.
• Ziyaretler arasında sırtınıza krem ya da merhem sürmeyin.
• Bantların yerinden oynamaması için sırtınızı ıslatabilecek ya da bantları gevşetebilecek etkinlikler konusunda test merkezinin önerilerine uyun.
• Bölgeyi kaşımayın; kaşıntı çok rahatsız ediyorsa test merkezine danışın.

Sonuçlar ne anlama gelir?

Hull NHS Vakfı'na göre olumlu (pozitif) tepki, maddenin uygulandığı yerde kızarık ve kaşıntılı bir alan olarak görülür. Sonuçlar değerlendirilirken hekim şunlara dikkat eder:

• Olumlu sonuç: O maddeye karşı temas alerjiniz olduğunu gösterir. Ancak bu maddenin şu anki döküntünüzün nedeni olup olmadığı, günlük yaşamınızda bu maddeyle temas edip etmediğinize bakılarak yorumlanır.
• Olumsuz sonuç: Test edilen maddelere karşı alerji saptanmadığını gösterir. Bu durumda döküntü, tahriş edici bir maddeye ya da başka bir deri hastalığına bağlı olabilir.

Sonuçtan sonra hekim size hangi maddeye alerjiniz olduğunu, bu maddenin hangi ürünlerde bulunabileceğini ve nasıl kaçınacağınızı anlatır. Ürün etiketlerindeki içerik listelerini okumayı öğrenmek bu noktada önemlidir.

Olası yan etkiler

Hull Üniversitesi Eğitim Hastaneleri NHS Vakfı'nın sıraladığı olası yan etkiler şunlardır:

• Olumlu tepkilerin bir aya kadar sürebilen kaşıntı ve kızarıklığı
• Test maddelerine bağlı geçici boyanma
• Deride renk değişiklikleri
• Var olan egzamanın alevlenmesi
• Seyrek olarak, test sırasında uygulanan bir maddeye karşı yeni bir duyarlılık (alerji) gelişmesi
• Seyrek olarak enfeksiyon ya da iz
• Şiddetli tepkilerde, krem tedavisi gerektiren küçük deri yaraları

MedlinePlus, deri alerji testlerinde tüm vücudu etkileyen ağır alerjik tepkinin (anafilaksi) çok nadir olduğunu belirtir.

Sonuçtan sonra: kontakt dermatitle yaşamak

NHS'in kontakt dermatit için önerileri şunlardır:

• Alerji ya da tahrişe yol açan maddeden mümkün olduğunca kaçının.
• Maddeyle temas ettiğinizde deriyi hemen durulayın.
• Gerektiğinde koruyucu eldiven kullanın.
• Nemlendiricileri (emoliyen) sık ve bol kullanın.
• Deriyi tahriş eden ürünleri daha uygun olanlarla değiştirin.

NHS ve MedlinePlus'a göre tedavide nemlendiriciler ve kısa süreli kortizonlu kremler kullanılabilir; hangi tedavinin uygun olduğuna hekiminiz karar verir. Kaşıntıyla ilgili genel bilgi için bkz. Kaşıntı neden olur?