Kısaca
İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), çoğu insanın ihtiyaç duyduğu besin öğelerini çeşitli ve dengeli bir beslenmeyle alabileceğini belirtir. Takviyeler ise belirli durumlarda, örneğin gebelik planlayanlarda folik asit, güneş ışığının yetersiz olduğu aylarda D vitamini, vegan beslenenlerde B12 ya da hekimin saptadığı bir eksiklik varlığında gerekli olabilir. ABD Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Merkezi (NCCIH), araştırmaların multivitaminlerin ömrü uzatmadığını ya da kanser, kalp hastalığı ve zihinsel gerilemeyi önlemediğini gösterdiğini aktarır. Takviyeler ilaçlar kadar sıkı test edilmez, bazıları ilaçlarla etkileşebilir ve fazlası zarar verebilir; bu nedenle kullanmadan önce hekime ya da eczacıya danışmak önemlidir.
Takviye nedir?
ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin kaynağı MedlinePlus, besin takviyelerini vitaminler, mineraller, bitkiler ve diğer pek çok maddeyi içerebilen ürünler olarak tanımlar. Bu ürünler tablet, kapsül, toz, içecek ya da bar gibi farklı biçimlerde satılabilir.
MedlinePlus'ın vurguladığı önemli bir nokta şudur: Besin takviyeleri, ilaçların geçtiği test süreçlerinden geçmek zorunda değildir. NCCIH de ABD'de takviyelerin piyasaya çıkmadan önce ilaçlar gibi onaylanmadığını, denetimin çoğunlukla ürün satışa sunulduktan sonra yapıldığını belirtir. Türkiye'de de takviye edici gıdalar ilaçlardan farklı bir mevzuata tabidir. Bu nedenle bir ürünün rafta satılıyor olması, etkili ya da herkes için güvenli olduğu anlamına gelmez.
Çoğu insan için öncelik dengeli beslenme
NHS'e göre çoğu insan ihtiyaç duyduğu vitamin ve mineralleri çeşitli ve dengeli bir beslenmeyle alabilir. Dengeli bir tabakta şunlar bulunur:
- Bol sebze ve meyve,
- Tam tahıllar ve nişastalı besinler,
- Kurubaklagiller, balık, yumurta, et ya da diğer protein kaynakları,
- Süt ve süt ürünleri ya da zenginleştirilmiş alternatifleri,
- Az miktarda bitkisel yağ.
Besinlerdeki vitamin ve mineraller, lif ve diğer yararlı bileşenlerle birlikte gelir. Takviyeler ise bu bütünün yalnızca bir parçasını sağlar. Sağlıksız beslenmenin açığını bir tabletle kapatmak mümkün değildir.
Multivitaminler hastalıkları önler mi?
Multivitaminler yaygın olarak kullanılır; NCCIH'in aktardığı verilere göre ABD'de 2011–2012 yıllarında yetişkinlerin yüzde 52'si en az bir besin takviyesi, yüzde 31'i multivitamin-multimineral ürünü kullanmıştır. Ancak NCCIH'in aktardığı araştırmalar, multivitaminlerin:
- Ömrü uzatmadığını,
- Kanser riskini azaltmadığını,
- Kalp hastalığını önlemediğini,
- Zihinsel gerilemeyi engellemediğini
göstermektedir. NCCIH, takviyelerle ilgili pek çok iddiayı destekleyen güçlü kanıtların çoğu zaman eksik olduğunu vurgular. Bu nedenle sağlıklı bir yetişkinin "ne olur ne olmaz" diye düzenli multivitamin kullanması, çoğu durumda gerekli değildir.
Kimler takviyeye ihtiyaç duyabilir?
Bazı yaşam dönemlerinde ve durumlarda takviyeler gerçekten gerekli olabilir. Kaynakların öne çıkardığı örnekler şunlardır:
- Gebelik planlayanlar ve gebeler: NHS ve MedlinePlus, gebelik öncesinde ve erken gebelikte folik asit kullanımının bebekte bazı doğumsal kusurların riskini azaltmaya yardımcı olduğunu belirtir. Hangi ürünün ve ne zaman kullanılacağını hekiminiz söyler.
- D vitamini: NHS'e göre vücut D vitaminini büyük ölçüde güneş ışığıyla deride üretir; güneş ışığının zayıf olduğu sonbahar ve kış aylarında, uzun süre kapalı alanda kalanlarda ya da cildi büyük ölçüde örten giysiler giyenlerde D vitamini takviyesi gündeme gelebilir. MedlinePlus da kalsiyum ve D vitamininin kemik sağlığını desteklemek için kullanılabildiğini belirtir.
- Vegan beslenenler: B12 vitamini doğal olarak yalnızca hayvansal besinlerde bulunduğundan, NHS'e göre pek çok vegan B12 takviyesine ihtiyaç duyabilir.
- Bebekler ve küçük çocuklar: Bu dönemde bazı vitamin destekleri çocuk sağlığı programlarının parçasıdır; uygulamayı aile hekiminiz ya da çocuk doktorunuz planlar.
- Tanı konmuş eksiklikler: Kan tahlilinde demir, B12 ya da D vitamini eksikliği saptanan kişilerde hekim tedavi amaçlı takviye önerebilir.
- Bazı hastalıklar ve ameliyatlar: Emilimi etkileyen bağırsak hastalıkları ya da mide-bağırsak ameliyatları sonrasında takviye gerekebilir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Fazlası zarar verebilir mi?
"Vitamin zararsızdır, fazlası atılır" düşüncesi her zaman doğru değildir. NHS, her vitamin ve mineral için fazla alındığında ortaya çıkabilecek riskleri ayrı ayrı açıklar. Bazı örnekler:
- Yüksek miktarda demir; kabızlık, bulantı ve mide ağrısına yol açabilir ve NHS'e göre çok yüksek miktarlar özellikle çocuklar için ölümcül olabilir.
- Yüksek miktarda kalsiyum; mide ağrısı ve ishale neden olabilir.
- Yağda çözünen vitaminler (A, D, E, K) vücutta birikebilir ve uzun süreli yüksek alımda sorun yaratabilir.
NCCIH ayrıca takviyelere bağlı olarak ABD'de her yıl yaklaşık 23.000 acil servis başvurusu yapıldığını ve nadir de olsa bazı takviyelerin ciddi karaciğer hasarına yol açabildiğini aktarır.
Takviye kullanırken dikkat edilmesi gerekenler
NCCIH ve MedlinePlus'ın önerileri doğrultusunda:
- Hekiminize ve eczacınıza söyleyin: Kullandığınız tüm takviyeleri, bitkisel ürünler dâhil, sağlık çalışanlarına bildirin. MedlinePlus, ilaçlarla takviyeler arasında beklenmedik etkileşimler olabileceğini hatırlatır.
- Ameliyat öncesi bilgi verin: NCCIH, bazı takviyelerin ameliyat sırasında kanama riskini artırabildiğini ve anesteziye yanıtı etkileyebildiğini belirtir.
- "Doğal" güvenli demek değildir: MedlinePlus ve NCCIH, doğal olmanın daha güvenli ya da daha iyi olmak anlamına gelmediğini vurgular.
- Etiketteki her şeye güvenmeyin: NCCIH'e göre etikette yazanlar her zaman ürünün içeriğini tam yansıtmayabilir; bazı ürünlerde etikette belirtilmeyen maddeler, hatta ilaç etken maddeleri bulunabilir.
- Gebelik, emzirme ve çocuklar: NCCIH, pek çok takviyenin gebeler, emzirenler ve çocuklarda test edilmediğini belirtir. Bu gruplarda hekime danışmadan takviye kullanılmamalıdır.
- Etiketteki kullanım talimatına uyun: Önerilen miktarı aşmayın; aynı vitamini birden fazla üründen almadığınızdan emin olun.
- Abartılı iddialara dikkat edin: Hastalığı tedavi ettiğini, "kilo eriten" ya da "bağışıklığı uçuran" etkiler vaat eden ürünlere karşı temkinli olun.
İleri yaşta ve kronik hastalıklarda takviye kullanımı
Yaş ilerledikçe hem kullanılan ilaç sayısı hem de bazı besin öğelerine ihtiyaç değişebilir. Örneğin ileri yaşta B12 vitamininin emilimi azalabilir ve kemik sağlığı için kalsiyum ile D vitamini daha fazla önem kazanır. Ancak aynı dönemde birden çok ilaç kullanılması, takviyelerle etkileşim olasılığını da artırır. Bu nedenle yaşlı bireylerin, kronik hastalığı olanların ve birden fazla ilaç kullananların takviye kararını mutlaka hekimleriyle birlikte vermesi önerilir. Hekime giderken kullandığınız tüm ilaç ve takviyelerin kutularını ya da bir listesini yanınızda götürmek, değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Böbrek ya da karaciğer hastalığı olan kişilerde bazı vitamin ve minerallerin vücuttan atılması değişebilir; bu kişilerde "zararsız" görünen ürünler bile sorun yaratabilir. Kan sulandırıcı, tiroid ya da sara ilacı gibi ilaçları kullananlar için de takviyeler önemli etkileşimlere yol açabilir.
Ürün seçerken ve kullanırken pratik öneriler
Hekiminiz bir takviye önerdiyse ya da kullanmaya karar verdiyseniz şu adımlar yardımcı olabilir:
- Ürünü güvenilir satış noktalarından, örneğin eczaneden temin edin; internette satılan ve kaynağı belirsiz ürünlerden kaçının.
- Etiketteki içerik listesini ve porsiyon bilgisini okuyun; birden fazla ürün kullanıyorsanız aynı vitamini iki kez almadığınızdan emin olun.
- "Hızlı sonuç" ya da "her derde deva" gibi ifadelerle hastalık tedavisi vaat eden ürünlerden uzak durun.
- Takviyeleri çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın; özellikle şeker görünümlü çiğnenebilir ürünler çocukların ilgisini çekebilir.
- Belirli bir süre için önerilen takviyeyi, hekiminizle konuşmadan yıllarca sürdürmeyin; ihtiyaç zamanla değişebilir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda aile hekiminize başvurmanız önerilir:
- Sürekli yorgunluk, halsizlik, solukluk, uyuşma-karıncalanma ya da kas güçsüzlüğü gibi eksiklik düşündüren belirtileriniz varsa,
- Gebelik planlıyor, gebe ya da emziriyorsanız,
- Vegan ya da vejetaryen besleniyorsanız ve beslenmenizin yeterli olup olmadığını öğrenmek istiyorsanız,
- Düzenli ilaç kullanıyorsanız ve yeni bir takviyeye başlamayı düşünüyorsanız,
- Ameliyat olacaksanız ve takviye kullanıyorsanız,
- Bir takviye kullandıktan sonra bulantı, karın ağrısı, ciltte ya da gözlerde sararma, koyu renkli idrar gibi şikâyetler başladıysa.
Bir çocuğun yanlışlıkla vitamin ya da mineral takviyesi (özellikle demir içeren ürünler) yuttuğundan şüpheleniyorsanız ya da takviye sonrası nefes darlığı, dudak ve dilde şişlik, bilinç bulanıklığı gibi belirtiler gelişirse beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Her gün multivitamin almalı mıyım?
NHS'e göre çoğu insan ihtiyaç duyduğu besin öğelerini dengeli beslenmeyle alabilir. NCCIH'in aktardığı araştırmalar, multivitaminlerin ömrü uzatmadığını ya da kalp hastalığı ve kanseri önlemediğini gösterir. Özel bir durumunuz varsa hekiminize danışın.
Kışın D vitamini takviyesi kullanmak gerekir mi?
NHS, güneş ışığının zayıf olduğu sonbahar ve kış aylarında D vitamini takviyesinin gündeme gelebileceğini belirtir. Size uygun olup olmadığı ve hangi miktarın uygun olduğu konusunda hekiminize danışmanız önerilir.
Bitkisel takviyeler ilaçlarla etkileşir mi?
Evet, bazıları etkileşebilir. NCCIH, örneğin sarı kantaron gibi bazı bitkisel ürünlerin ilaçların etkisini azaltabildiğini belirtir. Kullandığınız tüm takviyeleri hekiminize ve eczacınıza bildirin.
Vitaminlerin fazlası idrarla atılmaz mı?
Suda çözünen bazı vitaminlerin fazlası idrarla atılabilir; ancak yağda çözünen vitaminler ve bazı mineraller vücutta birikebilir. NHS her vitamin ve mineral için fazla alımın risklerini ayrıca belirtir.
Takviye mi, besin mi daha iyi?
Kaynaklar, besin öğelerinin öncelikle dengeli ve çeşitli bir beslenmeyle alınmasını önerir. Takviyeler, belirli durumlarda ve hekim önerisiyle bu beslenmeyi tamamlamak için kullanılmalıdır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
