Kısaca
Tetik parmak, parmağı büken tendonun, içinden geçtiği dar kılıfta rahatça kayamaması sonucu parmağın bükülü pozisyonda takılması ve açılırken bir tetik bırakılır gibi "tık" diye açılmasıdır. Avuç içinde, parmak kökünde hassas bir şişlik, ağrı ve sabahları artan sertlik eşlik edebilir. En sık 40–60 yaşları arasında, diyabeti ya da romatoid artriti olan kişilerde görülür. NHS'ye göre bazen tedavi olmadan kendiliğinden düzelebilir. Dinlenme, atel ve kortizon iğnesi çoğu kişide yeterlidir; diğer yöntemler işe yaramazsa küçük bir ameliyatla tendonun önü açılır.
Tetik parmak nedir?
Parmakları bükmemizi sağlayan kaslar ön kolda yer alır ve bu kaslar uzun tendonlarla parmak kemiklerine bağlanır. Cleveland Clinic'e göre tendonlar, tendon kılıfı adı verilen koruyucu bir doku tünelinin içinden geçer. Parmak tabanında bu kılıfı yerinde tutan halka biçimli yapılar ("makaralar") bulunur; avuç içinde parmak kökündeki ilk makara en sık sorun yaşanan noktadır.
MedlinePlus'a göre parmak bükülürken tendon bu tünelin içinden kayar. Tünel şişip daralırsa ya da tendonun üzerinde küçük bir kabarıklık oluşursa tendon tünelin içinden rahatça kayamaz ve parmak açılmaya çalışılırken takılır. Cleveland Clinic, tendonda gelişen bu kabarıklığın (nodül) kılıfın makara kısmına takıldığını ve bunun düzgün hareketi engellediğini belirtir. Takılma aşıldığında parmak, bir tetik bırakılır gibi aniden açılır; hastalığın adı da buradan gelir.
NHS'ye göre durum, parmaktaki ya da başparmaktaki bir tendonun kalınlaşmasıyla gelişir. Başparmakta görüldüğünde "tetik başparmak" olarak adlandırılır.
Kimlerde görülür? Risk faktörleri
NHS'ye göre tetik parmağın nedeni çoğu zaman bilinmez; yaralanmanın rol oynayabileceği düşünülür. NHS ve Cleveland Clinic'in aktardığı risk etkenleri şunlardır:
- Yaş: Cleveland Clinic'e göre en sık 40–60 yaş arasındaki kişilerde görülür. NHS de 40 yaş üzerini risk etkeni olarak sayar.
- Diyabet: Diyabeti olan kişilerde daha sık görülür.
- Romatoid artrit ve diğer eklem hastalıkları: Cleveland Clinic kireçlenme ve gutu da sayar.
- Diğer hastalıklar: Cleveland Clinic'e göre amiloidoz ve tiroid hastalıkları
- Elin tekrarlayan kullanımı: Cleveland Clinic, tarım, sanayi işleri, müzik aleti çalmak ve raket sporları gibi elle sık sık güçlü kavrama gerektiren etkinlikleri sayar.
Cleveland Clinic'e göre yakın zamanda yapılan bir çalışma, en sık orta parmağın etkilendiğini göstermiştir; ayrıca her 3 kişiden birinde birden fazla parmak aynı anda etkilenir.
Diyabeti olanlar neden daha dikkatli olmalı?
Diyabet, tetik parmak için bilinen risk etkenlerinden biridir. Diyabeti olan kişilerde birden fazla parmağın etkilenmesi ve el tendonlarıyla ilgili başka sorunların (örneğin karpal tünel sendromu ya da donuk omuz) birlikte görülmesi daha sık olabilir. Bu kişilerde:
- Parmaklarda takılma, sertlik ya da avuç içinde şişlik fark edildiğinde erken dönemde hekime başvurmak
- Kortizon iğnesi yapıldıysa sonraki günlerde kan şekerini daha sık ölçmek
- Ameliyat planlanıyorsa kan şekerinin önceden iyi kontrol altında olmasına dikkat etmek
- Ameliyat sonrası yara iyileşmesini ve enfeksiyon belirtilerini yakından izlemek
önemlidir. Diyabet tedavinizi yöneten hekiminize el yakınmalarınızdan da söz etmeniz, bütüncül bir değerlendirme yapılmasına yardımcı olur.
Belirtileri nelerdir?
NHS, Cleveland Clinic ve MedlinePlus'ın tarif ettiği belirtiler şunlardır:
- Parmağın ya da başparmağın bükülü pozisyonda takılması
- Parmak açılırken tık sesi, çıtırtı ya da "pat" diye açılma hissi
- Parmağı açmak için diğer elle bastırmak ya da çekmek gerekmesi
- Parmak tabanında, avuç içi tarafında hassas bir şişlik ya da kabarıklık
- Parmağı bükerken ve özellikle bir şeyi kavrarken avuç içinde ağrı
- Parmakta sertlik
NHS ve MedlinePlus'a göre belirtiler çoğunlukla sabahları daha kötüdür. NHS, elin yoğun kullanıldığı etkinliklerden sonra da belirtilerin arttığını belirtir. Hastalık ilerledikçe parmak bükülü pozisyonda kalabilir ve açılması güçleşebilir.
Bu konuda
Tetik parmak konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
Cleveland Clinic'e göre tanı genellikle öykü ve muayeneyle konur. Hekim parmağı bükmenizi ve açmanızı ister; takılma, tık sesi ve sertlik olup olmadığına bakar. Avuç içinde parmak tabanındaki hassas şişliği ele alarak muayene eder. Tanı çoğu zaman görüntüleme gerektirmez; gerekirse ultrason ya da röntgenle değerlendirme yapılabilir.
Dupuytren kontraktürü (avuç içindeki bağ dokusunun kalınlaşıp parmakları büzmesi), kireçlenme ve eklem iltihapları da parmakların açılmasını zorlaştırabilir; bu nedenle ayrımı hekim yapar. Muayeneye giderken belirtilerin hangi parmaklarda, günün hangi saatlerinde ve hangi işlerden sonra arttığını not etmek, ayrıca diyabet ya da romatizmal bir hastalığınız olup olmadığını belirtmek değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Tedavi seçenekleri
NHS, tetik parmağın bazen hiç tedavi olmadan kendiliğinden düzelebileceğini belirtir. Belirtiler sürerse tedavi basamaklı olarak ilerler.
Dinlenme ve etkinlik düzenlemesi
NHS'ye göre ilk adım, belirtileri artıran etkinliklerden kaçınmaktır. Cleveland Clinic de tendonun iyileşmesi için dinlenmenin önemli olduğunu vurgular. Güçlü kavrama gerektiren işleri azaltmak, titreşimli aletlerin kullanımını sınırlamak ve kalın saplı aletler kullanmak yardımcı olabilir.
Atel ve bantlama
MedlinePlus'a göre hekim, tendonun dinlenmesi için bir atel önerebilir ya da etkilenen parmağı yanındaki parmağa bantlayabilir. Cleveland Clinic, atelin özellikle geceleri kullanıldığını belirtir. NHS de ateli, parmağı düz tutmak için kullanılan bir seçenek olarak sayar.
Sıcak-soğuk uygulama ve germe
MedlinePlus, sıcak ve soğuk uygulamaların ve germe hareketlerinin yararlı olabileceğini belirtir. Sabahları ılık suda elin hafifçe açılıp kapanması sertliği azaltmaya yardımcı olabilir.
Ağrı kesiciler
NHS ve Cleveland Clinic, ağrı için iltihap giderici ağrı kesicilerin kullanılabileceğini belirtir. Hangi ilacın size uygun olduğunu hekiminize ya da eczacınıza danışın.
Kortizon iğnesi
NHS, MedlinePlus ve Cleveland Clinic, tendon kılıfının içine yapılan kortizon iğnesini önemli bir tedavi seçeneği olarak sayar. MedlinePlus'a göre iğne şişliği azaltarak tendonun daha rahat kaymasını sağlar; ilk iğne yeterli olmazsa ikinci bir iğne denenebilir. Cleveland Clinic, iğnenin etkisinin ortaya çıkmasının genellikle birkaç hafta sürdüğünü belirtir. Diyabeti olan kişilerde iğne sonrası kan şekeri geçici olarak yükselebileceği için şekerin izlenmesi önerilir.
Ameliyat
NHS'ye göre ameliyat, diğer tedaviler işe yaramadığında uygulanır. MedlinePlus'a göre ameliyat lokal anesteziyle yapılır; cerrah deride ve tendon tünelinde küçük bir kesi yaparak tendonun serbestçe hareket etmesini sağlar. MedlinePlus, ameliyat sonrası bandajın 48 saat kadar açılmadan tutulduğunu ve dikişlerin yaklaşık 2 hafta sonra alındığını belirtir. Cleveland Clinic'e göre eli olağan şekilde kullanmaya dönmek birkaç hafta ile birkaç ay arasında sürebilir.
Tetik parmakla günlük yaşam
Tetik parmak, özellikle sabahları ve elin yoğun kullanıldığı işlerde günlük yaşamı zorlaştırabilir. Şu öneriler yardımcı olabilir:
- Sabahları ellerinizi ılık suda yavaşça açıp kapatarak güne başlamak
- Kavanoz açmak, ağır poşet taşımak gibi güçlü kavrama gerektiren işlerde yardımcı araçlar kullanmak
- Bahçe aletleri, makas ve el aletlerinde yumuşak ve kalın saplı modelleri tercih etmek
- Uzun süre telefon ya da tablet kullanırken başparmağa ara vermek
- Diyabetiniz varsa kan şekerinizi iyi kontrol etmek
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS'ye göre belirtiler geçmiyorsa ya da günlük işlerinizi yapmanızı zorlaştırıyorsa aile hekiminize başvurun. Ayrıca şu durumlarda da değerlendirme gerekir:
- Parmak bükülü pozisyonda kilitlendiyse ve açılmıyorsa
- Birden fazla parmakta benzer yakınmalar başladıysa
- Ellerde uyuşma ve karıncalanma da varsa
- Tedaviden sonra tetik parmak yeniden ortaya çıktıysa
MedlinePlus'a göre ameliyat ya da iğne sonrasında kızarıklık, şişlik, akıntı ya da ateş gibi enfeksiyon belirtileri olursa hemen hekiminize başvurun.
Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya acil servise başvurun:
- Parmakta ya da avuç içinde hızla yayılan kızarıklık, şişlik ve şiddetli ağrıyla birlikte yüksek ateş
- Elde yaralanma sonrası parmağı hiç hareket ettirememe ya da parmakta solukluk ve soğukluk
- Kol ya da elde aniden başlayan güçsüzlük, uyuşma ve buna eşlik eden konuşma bozukluğu veya yüzde kayma
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Tetik parmak kendiliğinden geçer mi?
NHS'ye göre tetik parmak bazen tedavi olmadan kendiliğinden düzelebilir. Ancak belirtiler sürüyor ya da parmak kilitleniyorsa atel, kortizon iğnesi ya da ameliyat gibi tedaviler değerlendirilir.
Tetik parmak neden sabahları daha kötüdür?
Gece boyunca eller hareketsiz kaldığı için tendon ve çevresindeki dokular sertleşebilir. NHS ve MedlinePlus'a göre belirtiler sıklıkla sabahları daha belirgindir ve gün içinde hareketle bir miktar azalabilir.
Kortizon iğnesi kaç kez yapılabilir?
MedlinePlus'a göre ilk iğne yeterli olmazsa ikinci bir iğne denenebilir. Kaç kez yapılabileceğine ve ne zaman ameliyata geçileceğine, belirtilerinize ve genel sağlık durumunuza göre hekiminiz karar verir.
Tetik parmak ameliyatı zor bir ameliyat mı?
MedlinePlus'a göre ameliyat lokal anesteziyle, küçük bir kesiyle yapılır ve çoğu zaman günübirliktir. Dikişler yaklaşık iki hafta sonra alınır; elin olağan kullanımına dönüş birkaç hafta ile birkaç ay sürebilir.
Tetik parmak için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için aile hekimi uygundur. Tedavi ve ameliyat kararı için el cerrahisi, ortopedi ya da plastik cerrahi uzmanları; egzersiz ve atel için fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları değerlendirme yapabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- De Quervain tenosinoviti
- Dupuytren kontraktürü
- Gut hastalığı
- Karpal tünel sendromu
- Romatoid artrit
- Tetik parmak
- Tip 2 diyabet
- Eklem içi enjeksiyon
- Kas-iskelet ultrasonu
- Tetik parmak gevşetme
- Ortezler (atel ve korseler)
- Ultrasonografi (USG)
- Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon
- Ortopedi ve Travmatoloji
- El Cerrahisi
- Plastik, Rekonstrüktif ve Estetik Cerrahi
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
