Tedaviyi reddetme ve durdurma hakkı

Hak nereden geliyor?

Hasta Hakları Yönetmeliği; kamu ya da özel ayrımı olmaksızın sağlık hizmeti verilen bütün kurum ve kuruluşları kapsar. Yönetmeliğin temel ilkelerinden biri, tıbbi zorunluluklar ve kanunlarda yazılı durumlar dışında kişinin rızası olmadan vücut bütünlüğüne ve diğer kişilik haklarına dokunulamayacağıdır.

Rıza ve reddetme birbirinin tamamlayıcısıdır:

• Madde 24: Tıbbi müdahalelerde hastanın rızası gerekir.
• Madde 22: Kanunda gösterilen istisnalar dışında kimse, rızası olmadan ve verdiği rızaya uygun olmayan biçimde tıbbi işleme tabi tutulamaz.
• Madde 25: Hasta, planlanan ya da sürmekte olan tedaviyi reddedebilir veya durdurulmasını isteyebilir.

Yani tedaviyi kabul etmek nasıl bir haksa, bilgilendirildikten sonra kabul etmemek de bir haktır.

Reddetmeden önce: bilgi alma hakkınız

Sağlıklı bir karar verebilmek için önce yeterli bilgiye sahip olmanız gerekir. Yönetmeliğin 15. maddesine göre hastaya şu konularda bilgi verilir:

• Hastalığın olası nedenleri ve nasıl seyredeceği
• Tıbbi müdahalenin kim tarafından, nerede, nasıl yapılacağı ve tahmini süresi
• Diğer tanı ve tedavi seçenekleri, bunların yarar ve riskleri
• Olası komplikasyonlar
• Reddetme durumunda ortaya çıkabilecek olası yarar ve riskler
• Kullanılacak ilaçların önemli özellikleri
• Gerektiğinde aynı konuda tıbbi yardıma nasıl ulaşılacağı

Yönetmeliğin 18. maddesi bilginin mümkün olduğunca sade, tereddüde yer bırakmadan ve hastanın anlayabileceği biçimde verilmesini öngörür. Acil durumlar dışında bilgilendirme, hastaya makul bir süre tanınarak yapılır. Aynı maddeye göre hasta, aynı yakınması için başka bir hekimden ikinci görüş almayı da talep edebilir.

Pratik öneri: Bir tedaviyi reddetmeyi düşünüyorsanız önce hekiminize şu soruları sorun:

• Bu tedaviyi yapmazsak ne olabilir? Kısa ve uzun vadede neler beklenir?
• Başka bir seçenek var mı? Daha az kapsamlı bir tedavi ya da izlem mümkün mü?
• Kararı biraz düşünmek için ne kadar zamanım var?
• Fikrimi değiştirirsem tekrar başvurabilir miyim?

Reddetme ve durdurma nasıl yapılır?

Madde 25'e göre hasta tedaviyi reddettiğinde ya da durdurulmasını istediğinde iki şey gerekir:

1. Sonuçların anlatılması: Tedavinin uygulanmamasından doğacak sonuçlar hastaya, kanuni temsilcisine ya da yakınlarına anlatılır.
2. Yazılı belge: Bu bilgilendirmenin yapıldığını gösteren yazılı bir belge alınır.

Yönetmeliğin 26. maddesi rıza formlarını düzenler. Buna göre acil durumlarda tıbbi müdahalenin hasta tarafından kabul edilmemesi hâlinde bu beyan imzalı olarak alınır; hasta imzadan kaçınırsa durum tutanakla kayıt altına alınır.

İmzalayacağınız belgeyi okumadan imzalamayın. Belgede size anlatılan riskler ve kararınızın gerekçesi doğru yansıtılmış mı, kontrol edin. Anlamadığınız bir ifade varsa açıklanmasını isteyin.

Hakkın sınırları

Tedaviyi reddetme hakkı geniş bir haktır ama sınırsız değildir:

• Kanunen zorunlu durumlar: Madde 25, hakkı "kanunen zorunlu olan haller dışında" tanır. Bazı durumlarda kanunlar tıbbi müdahaleyi zorunlu kılabilir.
• Sorumluluk: Reddetme kararından doğabilecek olumsuz sonuçların sorumluluğu, yönetmeliğe göre hastaya aittir. Bu nedenle kararın bilgilendirilmiş olarak verilmesi büyük önem taşır.
• Bilinci kapalı hasta ve acil durum: Madde 24'e göre rızanın alınamadığı, hayati tehlikenin bulunduğu ve bilincin kapalı olduğu acil durumlarda ya da bir organın kaybına veya işlevini yitirmesine yol açacak durumlarda tıbbi müdahale rızaya bağlı değildir. Müdahale yapılır, durum kayıt altına alınır ve mümkünse yakınlar ya da kanuni temsilci bilgilendirilir. Hasta kendine geldikten sonraki müdahaleler için yeniden rıza süreci işletilir.
• Önceden açıklanmış istekler: Madde 24'e göre müdahale sırasında isteğini açıklayamayacak durumdaki hastanın tıbbi müdahaleyle ilgili önceden açıklamış olduğu istekleri göz önüne alınır.

Çocuklar ve kısıtlı kişiler

Hasta küçük ya da kısıtlı ise rıza velisinden veya vasisinden alınır (Madde 24). Kanuni temsilcinin rızasının yeterli olduğu durumlarda bile çocuğun ya da kısıtlı kişinin, anlayabileceği ölçüde dinlenmesi ve kararlara katılımının sağlanması öngörülür.

Kanuni temsilcinin rıza vermediği ancak müdahalenin tıbben gerekli olduğu durumlarda, velayet ya da vesayet altındaki hastaya müdahale edilebilmesi Türk Medeni Kanunu'nun ilgili maddeleri uyarınca mahkeme kararına bağlıdır. Yani ebeveynin reddi her durumda son söz değildir; çocuğun yararı için yargı süreci işletilebilir.

Fikrinizi değiştirebilir misiniz?

Evet. Tedaviyi reddetmek, aynı kuruma bir daha başvuramayacağınız anlamına gelmez. Madde 25 bu hakkın kullanılmasının, hasta sağlık kuruluşuna tekrar başvurduğunda aleyhine kullanılamayacağını açıkça belirtir. Benzer biçimde rıza verdiğiniz bir tedaviyi de süreç içinde durdurmak isteyebilirsiniz.

Fikrinizi değiştirdiğinizde bunu hekiminize ve ilgili birime açıkça bildirin. Zaman geçtikçe durumunuz değişmiş olabileceğinden yeniden değerlendirme gerekebilir.

Karar verirken dikkat edilecekler

• Acele etmeyin, ama gereğinden fazla da beklemeyin. Bazı tedavilerde zamanlama önemlidir. Ne kadar süreniz olduğunu sorun.
• İkinci görüş alın. Kararsızsanız başka bir hekimin değerlendirmesini isteyebilirsiniz.
• Yakınlarınızla konuşun. Güvendiğiniz biriyle düşünmek kararınızı netleştirebilir; ancak karar sizindir.
• Korkularınızı paylaşın. Reddetme isteği bazen ağrı, maliyet, iş kaybı ya da yan etki kaygısından kaynaklanır. Bunları hekiminize söylemek, size daha uygun bir seçenek bulunmasına yardımcı olabilir.
• Kararınızı not edin. Hangi tarihte, kime, ne söylediğinizi ve size ne anlatıldığını not etmek ileride yararlı olur.

Haklarınız ihlal edilirse

Bilgilendirilmeden tedavi uygulandığını ya da reddetme hakkınızın tanınmadığını düşünüyorsanız, Yönetmeliğin 42/A maddesine göre önce hizmet aldığınız kurumun hasta hakları birimine başvurabilirsiniz. Kurumda çözülemeyen yazılı veya elektronik başvurular il sağlık müdürlüğündeki hasta hakları kurulunca değerlendirilir. Madde 42, hak ihlali hâlinde mevzuat çerçevesinde her türlü başvuru, şikâyet ve dava hakkının bulunduğunu belirtir.