Sağlık hizmetinde öncelik hakkı: yaşlılar, engelliler, gebeler

Öncelik hakkı neye dayanır?

Hasta Hakları Yönetmeliği, sağlık hizmetlerinin herkesin kolayca ulaşabileceği şekilde planlanmasını ve hastaların adalet ve hakkaniyet ilkelerine uygun olarak hizmetten yararlanmasını öngörür. Öncelik hakkı bu ilkelerin bir uzantısıdır.

Madde 10, öncelik sırasının belirlenmesini isteme: Sağlık kuruluşunun hizmet verme imkânlarının yetersiz ya da sınırlı olması nedeniyle sağlık hizmeti talebinin zamanında karşılanamadığı durumlarda, hasta öncelik hakkının tıbbi ölçütlere dayalı ve objektif olarak belirlenmesini isteme hakkına sahiptir. Acil ve adli vakalar ile yaşlılar ve engelliler hakkında öncelik sırasının belirlenmesinde ilgili mevzuat hükümleri uygulanır.

Madde 42/A, diğer hastaların sorumluluğu: Yönetmelik, hastanın uyması gereken kurallar arasında ilgili mevzuata göre öncelik tanınan hastalar ile diğer hastaların ve personelin haklarına saygı göstermeyi sayar.

Yani öncelik bir ayrıcalık değil, ihtiyaçlara dayalı adil bir düzenlemedir. Öncelikli olmayan hastaların da bu düzenlemeye saygı göstermesi beklenir.

Randevuda öncelik: MHRS öncelikli hastalar uygulaması

Merkezi Hekim Randevu Sistemi'nin (MHRS) duyurusuna göre "Öncelikli Hastalar Uygulaması" kapsamında şu gruplar için randevu önceliği tanınmaktadır:

• 65 yaş üstü bireyler
• Kanser hastaları
• Kimsesiz bireyler
• Gebeler ve riskli gebeler
• Engelli bireyler
• Gaziler ve şehit yakınları
• Organ nakli olmuş ve organ nakli bekleyen kişiler

Duyuruya göre hekimlerin günlük kontenjanlarının belirli bir kısmı otomatik olarak bu kişilere ayrılır. Sağlık Bakanlığı kayıtlarında "öncelikli" kaydı bulunan kişiler, kendilerine ayrılan bu kontenjandan randevu alabilir.

Pratik öneriler:

• Öncelikli gruplardan birindeyseniz ancak randevu alırken bu kontenjanı göremiyorsanız, kaydınızın sistemde bulunup bulunmadığını ALO 182 üzerinden sorabilirsiniz.
• Yaşlı bir yakınınız için randevu alırken randevunun onun kimlik bilgileriyle oluşturulmasına dikkat edin.
• Öncelikli kontenjan, belirli bir hekimde her zaman yer olacağı anlamına gelmez; farklı hekimleri ve hastaneleri de kontrol edin.

Hastane içinde öncelik

Hastaneye geldiğinizde kayıt, vezne, poliklinik ve tetkik birimlerinde de öncelik uygulamaları bulunabilir. Bu uygulamalar kurumdan kuruma farklılık gösterebilir. Öncelikten yararlanmak için:

• Durumunuzu kayıt sırasında görevlilere bildirin.
• Gerekirse durumunuzu gösteren belgeyi, örneğin gebelik takibine ilişkin bir belgeyi ya da engellilik belgenizi yanınızda bulundurun.
• Öncelikli hasta sıralaması konusunda bilgi almak için hasta yönlendirme ya da hasta hakları birimine başvurun.

Yönetmeliğin 39. maddesine göre hastaların bekletilmesi söz konusuysa, bekletilmenin nedenleri hakkında gerekli ve yeterli bilgi verilmesi gerekir. Uzun süre beklediğinizde nedenini sormak hakkınızdır.

Acil serviste öncelik: triyaj

Acil serviste öncelik, geliş sırasına göre değil tıbbi aciliyete göre belirlenir. Acil servislerle ilgili Tebliğ, triyajı acil servise başvuran hastaların şikâyetleri, belirtilerinin şiddeti ve tıbbi durumlarının aciliyeti gözetilerek tıbbi önceliklerinin ve yönlendirilecekleri tedavi birimlerinin belirlenmesi olarak tanımlar.

Tebliğ'e göre:

• Ayaktan başvurduğu hâlde hayati tehlikesi olduğu değerlendirilen hastalar, kayıt ve triyaj işlemi beklenmeden sağlık personeli eşliğinde uygun alana yönlendirilir.
• Hasta yoğunluğunda bekleme alanındaki hastaların aciliyet durumunun değişmesi ihtimaline karşı sağlık personeli tarafından gözlem yoluyla takip yapılabilir.
• 112 ambulansıyla getirilen hastalar ihtiyaçlarına göre kırmızı ya da sarı alana alınır.

Bu nedenle sizden sonra gelen bir hastanın önce muayene edilmesi, onun durumunun daha acil olduğu anlamına gelebilir. Beklerken durumunuz kötüleşirse bunu hemen görevlilere bildirin.

Kuruma gidemeyenler için

Öncelik yalnızca sırada öne geçmekle ilgili değildir; bazı kişiler için sağlık kuruluşuna gitmek başlı başına bir engeldir. Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 41. maddesine göre hastalar; koruyucu sağlık hizmetlerinin verilmesinde, tıbbi nedenlerle sağlık kuruluşuna bizzat gidemedikleri ya da götürülemedikleri durumlarda ve doğal afetler gibi olağanüstü hâllerde sağlık hizmetinden bulundukları yerde de yararlanabilir. Bu hizmetin usul ve esasları Sağlık Bakanlığı tarafından ayrıca düzenlenir.

Yatağa bağımlı ya da hareket kısıtlılığı olan bir yakınınız varsa, aile hekiminizle görüşerek evde verilebilecek hizmetler ve başvuru yolları hakkında bilgi alabilirsiniz.

Yaşlı ya da kronik hastalığı olan yakınlar için ipuçları

• Randevuları sabah saatlerine almak, kalabalık ve bekleme yorgunluğunu azaltabilir.
• İlaç listesi, son tahliller ve epikrizler gibi belgeleri tek bir dosyada toplayın.
• İşitme ya da görme güçlüğü varsa bunu kayıtta ve muayenede belirtin.
• Bekleme sırasında su, gerekirse atıştırmalık ve kullanılan ilaçları yanınızda bulundurun.
• Yakınınızın uzun süre ayakta beklemesi gerekiyorsa oturma yeri ya da tekerlekli sandalye isteyin.

Öncelik hakkını kullanırken

• Nazik ve açık olun. Durumunuzu görevlilere sakin biçimde anlatın.
• Belge hazırlayın. Öncelik gerektiren durumunuzu gösteren belgeleri yanınızda taşıyın.
• Diğer hastaları anlayışla karşılayın. Öncelik, tıbbi aciliyetle birlikte değerlendirilir; acil bir hasta her zaman önce bakılır.
• Başkalarının önceliğine saygı gösterin. Yönetmeliğin 42/A maddesi tüm hastalardan öncelik tanınan hastaların haklarına saygı göstermelerini bekler.

Öncelik hakkınız tanınmazsa

Öncelik hakkınızın tanınmadığını düşünüyorsanız önce ilgili birimin sorumlusuna durumu açıklayın. Sorun çözülmezse Yönetmeliğin 42/A maddesine göre kurumun hasta hakları birimine başvurabilirsiniz. Kurumda çözülemeyen yazılı veya elektronik başvurular il sağlık müdürlüğündeki hasta hakları kurulunda değerlendirilir.