Genel sağlık kontrolü (check-up) neleri kapsar?

Check-up ve periyodik sağlık muayenesi farkı

Check-up denildiğinde çoğu kişinin aklına uzun bir test listesinin tek seferde yapıldığı paketler gelir. Oysa sağlık kontrolünün amacı "olabildiğince çok test" yaptırmak değil, kişi için gerçekten yararlı olan testleri doğru zamanda yapmaktır.

Sağlık Bakanlığı'nın 2015 tarihli "Aile Hekimliği Uygulamasında Önerilen Periyodik Sağlık Muayeneleri ve Tarama Testleri" rehberi, bu yaklaşımı açıkça vurgular. Rehberde, sağlık kurumuna başvuran kişilere uygulanan check-up sisteminden farklı olarak, toplumun genel sağlık göstergelerini iyileştirmeyi ve ülke kaynaklarının sağlık harcamalarında doğru ve etkin kullanılmasını hedefleyen bir kılavuz oluşturulduğu belirtilir. Rehber; çocukluk, erişkinlik ve yaşlılık dönemleri için ayrı öneriler içerir.

Kanıta dayalı periyodik muayene yaklaşımının temel ilkeleri şunlardır:

• Taranan hastalık önemli bir sağlık sorunu olmalı ve erken saptandığında yapılabilecek etkili bir şey bulunmalıdır.
• Test güvenilir, kabul edilebilir ve zararlarından çok yararı olmalıdır.
• Testler kişinin yaşına, cinsiyetine, aile öyküsüne ve yaşam tarzına göre seçilmelidir.

Erişkinlerde önerilen temel kontroller

Rehberin erişkinlik dönemi için önerdiği bazı başlıca muayene ve testler şunlardır:

Tansiyon ölçümü

Rehbere göre 18 yaşından büyük yetişkinlerde, başvuru nedeni ne olursa olsun, yüksek tansiyonun erken saptanması ve kalp-damar olaylarının önlenmesi için yılda en az bir kez tansiyon ölçülmelidir. Yüksek tansiyon çoğu zaman belirti vermez; bu nedenle düzenli ölçüm önemlidir.

Kilo, boy ve bel çevresi

Rehber, 18–65 yaş arası yetişkinlerde obezitenin önlenmesi ve metabolik sendromun değerlendirilmesi amacıyla yılda bir kez ağırlık, boy, beden kitle indeksi ve bel çevresi ölçümü önerir. Rehbere göre bel çevresinin kadınlarda 88, erkeklerde 102 santimetre ve üzerinde olması karın bölgesinde yağlanmayı yansıtır ve kalp-damar hastalıkları için risk etkenidir.

Kolesterol (lipid) taraması

Rehberde, 18 yaşından büyük olup en az bir risk etkeni taşıyanlarda ve 35 yaşından büyük tüm kişilerde beş yılda bir kan yağları (lipid profili) taramasının yapılmasının önemli olduğu belirtilir.

Diyabet taraması

Rehber, 45 yaşın üzerindeki herkese ve bazı risk etkenlerini taşıyan kişilere diyabet taraması önerir. Bu risk etkenleri arasında fazla kilo, hareketsizlik, birinci derece yakınlarda diyabet, iri bebek doğurma veya gebelik diyabeti öyküsü, yüksek tansiyon, polikistik over sendromu ve kalp-damar hastalığı sayılır.

Tiroid taraması

Rehbere göre ailesinde tiroid hastalığı olanlarda ilk muayenede ve 35 yaşın üzerindeki tüm erişkinlerde beş yılda bir tiroid fonksiyon testi (TSH) yapılması önerilir.

Ruh sağlığı ve alışkanlıklar

Rehber, tütün ve alkol kullanımının sorgulanmasını ve 18–65 yaş arası yetişkinlerde gerektiğinde iki kısa soruyla depresyon değerlendirmesi yapılmasını önerir. Son iki haftada hemen her gün çökkün veya umutsuz hissetme ve ilgi kaybı ya da zevk alamama sorularına "evet" yanıtı verilirse kişinin bir psikiyatri uzmanına yönlendirilmesi önerilir.

Kanser taramaları

Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün ulusal kanser tarama programları şu taramaları kapsar:

• Meme kanseri: Kadınlara ayda bir kendi kendine meme muayenesi için danışmanlık verilmesi, yılda bir klinik meme muayenesi ve 40–69 yaş arasındaki kadınlara iki yılda bir mamografi
• Rahim ağzı (serviks) kanseri: 30–65 yaş arasındaki kadınlarda beş yılda bir HPV-DNA testi
• Kalın bağırsak (kolorektal) kanseri: 50–70 yaş arasındaki kadın ve erkeklerde iki yılda bir dışkıda gizli kan testi ve on yılda bir kolonoskopi

Periyodik muayene rehberi ayrıca ailesinde prostat kanseri öyküsü olan 40 yaş üzeri erkekler ile aile öyküsü olmayan 50 yaş üzeri erkeklerin bilgilendirilmesini ve bir üroloji uzmanına yönlendirilmesini önerir. Akciğer, cilt ve diğer kanserler için tarama kararları ise kişisel risk durumuna göre hekimle birlikte verilir.

Yaşlılık döneminde ek değerlendirmeler

Rehber, yaşlılık dönemi için ek öneriler içerir. Bunlardan biri kemik sağlığıyla ilgilidir: Rehbere göre 65 yaş üstü kadınlar ile 70 yaş üstü erkeklerin yaşamlarında en az bir kez kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) yaptırmaları sağlanmalıdır. Rehber ayrıca 65 yaş üstü kişilerde kırık riski açısından bazı kan testlerinin yılda bir yapılmasını ve gerekli durumlarda ilgili uzmanlıklara yönlendirmeyi önerir.

Yaşlılarda görme, işitme, düşme riski, unutkanlık, beslenme durumu ve kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi de kapsamlı bir değerlendirmenin parçasıdır. Rehberde "çok yönlü geriatrik değerlendirme" bu amaçla ayrı bir başlık olarak yer alır.

Aşılar da kontrolün parçası

Sağlık kontrolü yalnızca testlerden oluşmaz. Rehberde erişkinlerde bağışıklama da periyodik muayenenin bir bölümü olarak ele alınır. Tetanos-difteri, grip, zatürre ve hepatit B gibi aşıların gerekip gerekmediğini kontrol sırasında aile hekiminizle konuşabilirsiniz.

Her test herkese gerekir mi?

Hayır. "Ne kadar çok test, o kadar iyi" düşüncesi doğru değildir. Belirtisi olmayan ve risk taşımayan kişilerde gereksiz yapılan testler:

• Gerçekte sağlıklı olan kişide anormal sonuç çıkarak kaygıya yol açabilir (yanlış pozitif),
• Bu sonuçları doğrulamak için ek tetkiklere, bazen de girişimsel işlemlere neden olabilir,
• Radyasyon içeren görüntülemelerde gereksiz radyasyon alınmasına yol açabilir,
• Sağlık kaynaklarının verimsiz kullanılmasına neden olabilir.

Örneğin belirtisi olmayan, risk etkeni bulunmayan genç bir yetişkinde her yıl tüm vücut tomografisi veya geniş tümör belirteci panelleri istenmesi önerilen bir uygulama değildir. Hangi testin sizin için anlamlı olduğunu aile hekiminiz yaşınıza, ailenizin sağlık öyküsüne ve yaşam tarzınıza göre belirler.

Uluslararası bir örnek

Farklı ülkeler de benzer, hedefe yönelik kontroller uygular. NHS, İngiltere'de 40–74 yaş arasındaki, kalp hastalığı, diyabet, yüksek tansiyon veya inme tanısı bulunmayan kişilere beş yılda bir sunulan bir kalp-damar sağlık kontrolünü tanımlar. NHS'ye göre bu kontrol yaklaşık 20–30 dakika sürer; boy, kilo, bel çevresi ve tansiyon ölçülür, kolesterol ve gerekirse kan şekeri bakılır, alkol kullanımı ve fiziksel aktivite sorgulanır. Sonunda kişiye kalp hastalığı, inme, diyabet veya böbrek hastalığı açısından düşük, orta ya da yüksek risk düzeyini gösteren bir değerlendirme sunulur ve yaşam tarzı konusunda destek önerilir.

Kontrole hazırlık

Sağlık kontrolünden daha fazla yarar sağlamak için:

• Ailenizdeki hastalıkları (kalp hastalığı, diyabet, kanser türleri ve hangi yaşta ortaya çıktıkları) not alın.
• Kullandığınız tüm ilaç, vitamin ve takviyelerin listesini götürün.
• Önceki tahlil ve görüntüleme sonuçlarınızı yanınıza alın ya da e-Nabız üzerinden erişilebilir tutun.
• Kan tahlili yapılacaksa açlık gerekip gerekmediğini önceden sorun.
• Sigara, alkol, uyku, beslenme ve hareket alışkanlıklarınızı açıkça paylaşın.
• Aklınızdaki soruları önceden yazın.