Kısaca
Beyin sağlığı; düşünme, öğrenme, hatırlama, karar verme ve duyguları düzenleme gibi becerilerin yaşam boyu korunmasıyla ilgilidir. Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre 2021 yılında dünyada 57 milyon kişi demansla yaşıyordu ve her yıl yaklaşık 10 milyon yeni vaka ekleniyor. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), demans vakalarının yaklaşık yüzde 45'inin önlenebileceğini ya da geciktirilebileceğini belirtir. Düzenli hareket, tansiyon ve kan şekerinin kontrolü, işitme kaybının tedavisi, sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, yeterli uyku, sosyal ilişkiler ve zihinsel olarak aktif kalmak beyin sağlığını destekleyen başlıca alışkanlıklardır.
Beyin sağlığı neden önemli?
Yaşlanmayla birlikte bazı zihinsel değişiklikler doğaldır: İsimleri hatırlamak biraz daha uzun sürebilir ya da yeni bir bilgiyi öğrenmek daha fazla tekrar gerektirebilir. Ancak günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen unutkanlık ve düşünme güçlükleri yaşlanmanın kaçınılmaz bir parçası değildir.
DSÖ'ye göre demans, dünyada yedinci önde gelen ölüm nedenidir ve yaşlı bireylerde bakıma bağımlılığın başlıca nedenlerinden biridir. Alzheimer hastalığı en sık görülen demans türüdür ve DSÖ'ye göre vakaların yüzde 60–70'ine katkıda bulunur. DSÖ, demansın kadınları daha fazla etkilediğini ve bakım saatlerinin büyük bölümünü de yine kadınların üstlendiğini vurgular.
İyi haber şudur: Beyin sağlığını etkileyen pek çok etken değiştirilebilir. DSÖ ve CDC'nin önerileri, aynı zamanda kalp sağlığını da destekleyen alışkanlıklarla büyük ölçüde örtüşür. Kısacası kalp için iyi olan, çoğu zaman beyin için de iyidir.
Değiştirilebilir risk etkenleri
DSÖ, demans için değiştirilebilir risk etkenlerini şöyle sıralar:
- Sağlık durumları: Yüksek tansiyon, diyabet, obezite, depresyon, görme ve işitme kaybı, yetersiz uyku, kafa travması ve inme.
- Yaşam tarzı etkenleri: Sigara, zararlı alkol kullanımı, fiziksel hareketsizlik, sosyal yalnızlık ve düşük eğitim düzeyi.
- Çevresel etkenler: Hava kirliliği.
CDC de hareketsizliği, kontrol altında olmayan diyabeti, yüksek tansiyonu, işitme kaybını ve tütün ile alkol kullanımını değiştirilebilir risk etkenleri olarak öne çıkarır.
Düzenli fiziksel aktivite
CDC, yetişkinlerin haftada en az 150 dakika fiziksel aktivite yapmasını önerir ve bunun demansı ve diğer kronik hastalıkları önlemeye, geciktirmeye ya da yönetmeye yardımcı olabileceğini belirtir. Düzenli hareket kan dolaşımını destekler, tansiyonu ve kan şekerini düzenlemeye yardım eder ve ruh hâline de olumlu katkı sağlar.
Tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme ve dans gibi aktiviteler iyi seçeneklerdir. Dans gibi hem fiziksel hem zihinsel çaba gerektiren, aynı zamanda sosyal olan etkinlikler birden fazla açıdan yararlı olabilir. İleri yaştaki kişiler için denge ve kuvvet egzersizleri, düşme ve buna bağlı kafa travması riskini de azaltır.
Tansiyon ve kan şekeri kontrolü
CDC'ye göre yüksek tansiyon kan damarlarına zarar verir, beyne giden kan akışını azaltır ve inme riskini artırır. Fazla kan şekeri de beyne zarar verebilir; CDC, tip 2 diyabetin uygun yönetimle önlenebileceğini ya da geciktirilebileceğini belirtir.
Bu nedenle:
- Tansiyonunuzu düzenli ölçtürün ve yüksekse hekiminizin önerdiği tedaviyi aksatmayın.
- Kan şekerinizi risk durumunuza göre kontrol ettirin.
- Kolesterol değerlerinizi bilin.
- Tuzu azaltın, sebze ve meyveyi artırın.
DSÖ de tansiyon, kolesterol ve kan şekerinin kontrol altında tutulmasını demans riskini azaltma önerileri arasında sayar.
İşitme ve görmeyi korumak
İşitme kaybı, beyin sağlığıyla bağlantısı en az bilinen risk etkenlerinden biridir. CDC'ye göre tedavi edilmeyen işitme kaybı beynin daha fazla çalışmasını gerektirir; bu da düşünme için ayrılan kaynakları azaltabilir ve kişinin sosyal ilişkilerden uzaklaşmasına yol açabilir.
DSÖ, gerektiğinde işitme cihazı kullanılmasını önerir. DSÖ'nün işitme kaybıyla ilgili bilgi notuna göre 60 yaş üstündeki kişilerin dörtte birinden fazlası işitme kaybından etkilenmektedir. Konuşmaları takip etmekte zorlanıyor, televizyonun sesini sürekli yükseltiyor ya da kalabalık ortamlarda anlamakta güçlük çekiyorsanız işitme testi yaptırmak yararlı olabilir. Gürültülü ortamlarda kulak koruyucu kullanmak ve kulaklıkla müziği yüksek sesle dinlememek de işitmeyi korur.
Görme sorunları da DSÖ'nün risk etkenleri listesinde yer alır. Düzenli göz muayenesi ve gerekiyorsa gözlük kullanımı, günlük etkinliklere katılımı kolaylaştırır.
Uyku: beynin bakım zamanı
ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü'ne (NHLBI) göre uyku, beynin öğrenme ve hafıza için yeni bağlantılar kurmasına yardımcı olur; iyi bir gece uykusu öğrenme ve problem çözme becerilerini geliştirir. Uyku eksikliği ise dikkat, karar verme ve duygu düzenleme üzerinde olumsuz etkiler yapabilir.
Yetişkinlerin çoğu için düzenli ve yeterli uyku; her gün aynı saatte yatıp kalkmak, yatmadan önce ekranları bırakmak, akşam saatlerinde kafeinden kaçınmak ve yatak odasını sessiz, karanlık ve serin tutmakla desteklenebilir. Horlama ve uykuda nefes durması gibi belirtiler varsa bir hekime başvurmak önemlidir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Sigara, alkol ve beslenme
- Sigara: CDC'ye göre sigara içmek demans riskini artırır. Sigarayı bırakmak beyin, kalp ve damar sağlığı için yarar sağlar.
- Alkol: CDC, aşırı alkol kullanımının yüksek tansiyona ve beyin hasarına yol açabileceğini belirtir. DSÖ de zararlı alkol kullanımından kaçınmayı önerir.
- Beslenme: DSÖ sağlıklı ve dengeli beslenmeyi ve sağlıklı kiloyu korumayı önerir. Sebze, meyve, tam tahıl, kurubaklagil, balık ve zeytinyağına dayanan bir beslenme düzeni hem kalp hem beyin sağlığını destekleyebilir.
Sosyal ve zihinsel olarak aktif kalmak
DSÖ, sosyal ve bilişsel (zihinsel) olarak aktif kalmayı demans riskini azaltma önerileri arasında sayar ve sosyal yalnızlığı bir risk etkeni olarak tanımlar. Zihni ve sosyal yaşamı canlı tutmanın yolları şunlardır:
- Yeni bir beceri öğrenmek: bir dil, bir enstrüman, el işi ya da yeni bir yemek tarifi.
- Kitap okumak, bulmaca çözmek, akıl oyunları oynamak.
- Arkadaşlarla ve aileyle düzenli görüşmek; telefon ve görüntülü aramalarla bağları sürdürmek.
- Gönüllü çalışmalara, derneklere, halk eğitim kurslarına ya da semt etkinliklerine katılmak.
- Torunlarla zaman geçirmek, bahçe işleriyle uğraşmak.
Önemli olan, etkinliğin size keyif vermesi ve düzenli olarak yapılabilmesidir.
Ruh sağlığına özen göstermek
DSÖ, depresyonu demans için değiştirilebilir risk etkenleri arasında sayar. Uzun süren mutsuzluk, ilgi kaybı, umutsuzluk, uyku ve iştah değişiklikleri gibi belirtiler yalnızca yaşam kalitesini düşürmekle kalmaz; kişinin hareket etmesini, insanlarla görüşmesini ve kendine bakmasını da zorlaştırarak beyin sağlığını destekleyen alışkanlıkları zayıflatabilir. Bu nedenle ruh sağlığı sorunlarını "yaşlılıkta olur" diyerek geçiştirmemek, gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanından ya da aile hekiminden destek almak önemlidir. Düzenli hareket, sosyal bağlar ve yeterli uyku ruh sağlığını da destekleyen ortak alışkanlıklardır.
Kafa travmalarından korunmak
DSÖ'nün risk etkenleri listesinde kafa travması da yer alır. Araçta emniyet kemeri takmak, bisiklet ve motosiklet sürerken kask kullanmak, evde düşmeleri önlemek için halıları sabitlemek, merdivenleri ve banyoları iyi aydınlatmak, gerekirse tutunma barları kullanmak bu riski azaltmaya yardımcı olur.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda aile hekiminize ya da bir nöroloji uzmanına başvurmanız önerilir:
- Unutkanlık günlük yaşamınızı, işinizi ya da güvenliğinizi etkiliyorsa,
- Tanıdık yerlerde kaybolma, aynı soruları tekrar tekrar sorma ya da para ve faturaları yönetmekte zorlanma gibi değişiklikler fark ediliyorsa,
- Kişilikte, ruh hâlinde ya da davranışlarda belirgin değişiklik varsa,
- İşitme ya da görmede azalma fark ettiyseniz,
- Tansiyon, kan şekeri ya da kolesterol değerlerinizi uzun süredir kontrol ettirmediyseniz,
- Uzun süredir uyku sorunu yaşıyor ya da uykuda horlama ve nefes durması fark ediliyorsa.
Yüzde kayma, kolda ya da bacakta ani güçsüzlük veya uyuşma, ani konuşma bozukluğu, ani görme kaybı, nedeni bilinmeyen çok şiddetli baş ağrısı, ani bilinç bulanıklığı ya da kafa travması sonrası kusma ve uyku hâli gibi belirtiler acil durum işaretidir; beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Demans önlenebilir mi?
Demansın tüm nedenleri önlenemez; ancak CDC'ye göre demans vakalarının yaklaşık yüzde 45'i önlenebilir ya da geciktirilebilir. Tansiyon ve kan şekerinin kontrolü, düzenli hareket, işitme kaybının tedavisi ve sigara ile alkolden uzak durmak bu açıdan önemlidir.
Bulmaca çözmek hafızayı güçlendirir mi?
Zihinsel olarak aktif kalmak, DSÖ'nün beyin sağlığı önerileri arasındadır. Bulmaca, okuma ve yeni beceriler öğrenmek bu amaca hizmet edebilir. Ancak tek bir etkinlik yerine hareket, sosyal ilişkiler ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarıyla birlikte düşünülmelidir.
Her unutkanlık demans belirtisi midir?
Hayır. Yaşla birlikte bazı hafıza değişiklikleri doğaldır; yorgunluk, uykusuzluk, stres, depresyon ve bazı vitamin eksiklikleri de unutkanlığa yol açabilir. Günlük yaşamı etkileyen ya da giderek artan unutkanlık ise hekime danışılmalıdır.
İşitme kaybı beyin sağlığını neden etkiler?
CDC'ye göre tedavi edilmeyen işitme kaybı beynin daha fazla çalışmasını gerektirir ve kişinin sosyal ilişkilerden uzaklaşmasına yol açabilir. DSÖ, gerektiğinde işitme cihazı kullanılmasını önerir.
Beyin sağlığı için hangi yaşta önlem almalı?
Beyin sağlığını destekleyen alışkanlıklar her yaşta önemlidir. Orta yaşta tansiyon, kan şekeri ve işitme gibi risk etkenlerine dikkat etmek, ileri yaşlardaki riski azaltmaya yardımcı olabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
