Kısaca
Narkolepsi, beynin uyku ve uyanıklık düzenini normal şekilde kontrol edememesiyle ortaya çıkan, seyrek görülen ve uzun süreli bir uyku hastalığıdır. NHS'e göre başlıca belirtileri gündüz kontrol edilemeyen uykululuk ve beklenmedik anlarda uykuya dalmadır; bazı kişilerde güçlü duygularla tetiklenen ani kas gevşemesi (katapleksi), uyku felci ve uykuya dalarken ya da uyanırken canlı hayaller de görülür. MedlinePlus'a göre belirtiler çoğunlukla 15–30 yaşları arasında başlar. Pek çok kişide beyinde uyanık kalmayı sağlayan hipokretin adlı maddenin azaldığı görülür. Hastalığı ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; ancak düzenli uyku saatleri, planlı şekerlemeler ve ilaçlarla belirtiler çoğu zaman kontrol altına alınabilir.
Narkolepsi nedir?
Sağlıklı bir uyku döngüsünde beyin, gece uykusunun farklı evreleri ve gündüz uyanıklığı arasındaki geçişleri düzenler. NHS'e göre narkolepside beyin uyku ve uyanıklığı normal şekilde kontrol edemez; bu nedenle uyku, uyanık olunması gereken saatlere taşar ve uyanıkken uykuya özgü bazı durumlar ortaya çıkar. Uyku evreleri hakkında genel bilgi için bkz. Uyku evreleri nedir?
NHS narkolepsiyi, kontrol edilemeyen uykululuğa ve kas güçsüzlüğüne yol açan seyrek bir durum olarak tanımlar. MedlinePlus'a göre hastalık bir kez geliştiğinde ömür boyu sürer.
NHS'e göre test sonuçlarına göre narkolepsi Tip 1 ve Tip 2 olarak sınıflandırılır.
Belirtileri nelerdir?
Gündüz aşırı uykululuk ve uyku atakları
NHS'e göre gündüz uyanık kalmakta zorlanma ve beklenmedik anlarda aniden uykuya dalma en belirgin belirtilerdir. MedlinePlus'a göre kişi ne zaman uykuya dalacağını kontrol edemez; bu "uyku atakları" birkaç saniye ile birkaç dakika sürebilir ve konuşurken, yemek yerken ya da araç kullanırken bile ortaya çıkabilir.
Katapleksi
NHS'e göre katapleksi, düşmeye yol açabilecek ani kas güçsüzlüğüdür ve sıklıkla gülme, şaşırma ya da öfke gibi güçlü duygularla tetiklenir. MedlinePlus'a göre katapleksi atakları sıklıkla 30 saniye ile 2 dakika arasında sürer.
Uyku felci
NHS ve MedlinePlus'a göre kişi uykuya dalarken ya da uyanırken kısa bir süre hareket edemez ve konuşamaz. MedlinePlus'a göre bu durum 15 dakikaya kadar sürebilir. Korkutucu olabilir, ancak kendiliğinden geçer.
Halüsinasyonlar ve canlı rüyalar
MedlinePlus'a göre uykuya dalarken ya da uyanırken gerçekte olmayan şeyleri görme veya duyma yaşanabilir. NHS de canlı ve yoğun rüyalardan söz eder.
Bölünmüş gece uykusu
NHS'e göre narkolepsi olan kişiler gece sık uyanabilir. Bu da gündüz uykululuğu daha da artırabilir.
Bu belirtilerin hepsi her kişide görülmez. Gündüz aşırı uykululuk en sık ve çoğu zaman ilk ortaya çıkan belirtidir.
Nedenleri nelerdir?
MedlinePlus'a göre narkolepsinin tek bir nedeni saptanmamıştır. Narkolepsisi olan pek çok kişide beyinde üretilen ve uyanık kalmaya yardımcı olan hipokretin (oreksin) adlı kimyasal maddenin düzeyi düşüktür. MedlinePlus, bu düşüklüğün hipokretin üreten hücrelere zarar veren otoimmün bir tepkiden kaynaklanabileceğini belirtir; yani bağışıklık sistemi yanlışlıkla bu hücrelere saldırıyor olabilir.
Hastalık ailesel olabilir. MedlinePlus, risk etkeni olarak tanımlanmış genlerden söz eder. NHS de yakın bir akrabasında narkolepsi olan kişilerde ve Prader-Willi sendromu gibi bazı seyrek genetik sendromlarda riskin daha yüksek olduğunu belirtir.
Nasıl teşhis edilir?
Gündüz aşırı uykululuğun pek çok nedeni vardır: yetersiz uyku, uyku apnesi, depresyon, bazı ilaçlar ve tiroid hastalıkları bunlardan bazılarıdır. Bu nedenle tanı için ayrıntılı bir değerlendirme gerekir. NHS'e göre kişi bir uyku uzmanına yönlendirilir; uzman belirtileri ve uyku alışkanlıklarını değerlendirir. Uyku apnesi hakkında bilgi için bkz. Uyku apnesi nedir?
NHS ve MedlinePlus'a göre tanıda şu testlerden yararlanılır:
- Uyku günlüğü: Birkaç hafta boyunca uyku saatlerinin, şekerlemelerin ve belirtilerin kaydedilmesi
- Polisomnografi (gece uyku testi): NHS'e göre gece boyunca solunum, beyin etkinliği, kalp atışı ve hareketler kaydedilir.
- Çoklu uyku latans testi: Gece testinin ertesi günü, gün içinde verilen kısa şekerleme fırsatlarında kişinin ne kadar hızlı uykuya daldığı ölçülür.
- Bel sıvısı incelemesi (lomber ponksiyon): Beyin-omurilik sıvısında hipokretin düzeyinin ölçülmesi
- Diğer testler: MedlinePlus'a göre kan testleri, EKG, EEG ve genetik testler de istenebilir.
Uyku günlüğü nasıl tutulur?
NHS, tanı sürecinde belirtilerin ve uyku düzeninin bir günlükle kaydedilmesinden söz eder. Uzmana gitmeden önce iki-üç hafta boyunca şu bilgileri not etmek değerlendirmeyi kolaylaştırır:
- Yatağa girdiğiniz, uykuya daldığınızı düşündüğünüz ve uyandığınız saatler
- Gece kaç kez uyandığınız
- Gün içindeki şekerlemeler ve istemeden uyuyakaldığınız anlar
- Gülme, şaşırma gibi durumlarda kaslarınızda güçsüzlük olup olmadığı
- Uyku felci ya da uykuya dalarken veya uyanırken yaşadığınız alışılmadık deneyimler
- Kafein, alkol ve kullandığınız ilaçlar
Mümkünse birlikte yaşadığınız biri de gözlemlerini not edebilir; örneğin gece horlama veya nefes duraklamaları gibi başka uyku sorunlarının fark edilmesi ayırıcı tanıda önemlidir.
Bu konuda
Narkolepsi konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tedavi nasıl yapılır?
NHS ve MedlinePlus'a göre narkolepsiyi ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; ancak MedlinePlus, hastalığın çoğu zaman tedaviyle kontrol altına alınabildiğini belirtir.
Yaşam tarzı düzenlemeleri
NHS'in önerileri şunlardır:
- Her gün aynı saatte yatıp kalkarak düzenli bir uyku programı oluşturmak
- Gün içinde planlı, kısa şekerlemeler yapmak
- Geceleri yeterli uyumak
Bunlara ek olarak ağır yemeklerden ve alkolden kaçınmak, kafeini akşam saatlerinde azaltmak ve düzenli fiziksel aktivite gibi genel uyku hijyeni önerileri de yardımcı olabilir. Bkz. Yetişkinler kaç saat uyumalı?
İlaçlar
NHS'e göre uyanıklığı artırmaya ya da kas güçsüzlüğünü (katapleksiyi) önlemeye yönelik ilaçlar kullanılabilir. MedlinePlus, uyarıcı ilaçları ve gece kullanılan bazı ilaçları tedavi seçenekleri arasında sayar. İlaçların seçimi ve dozu uyku uzmanı veya nöroloji uzmanı tarafından belirlenir.
Danışmanlık
MedlinePlus, danışmanlığı da tedavi seçenekleri arasında sayar. Uzun süreli bir uyku hastalığıyla yaşamak okul, iş ve ilişkiler üzerinde yük oluşturabilir; psikolojik destek bu süreçte yardımcı olabilir.
Araç kullanma ve güvenlik
Uyku atakları ve katapleksi, özellikle araç kullanırken ya da tehlikeli makinelerle çalışırken ciddi kazalara yol açabilir. MedlinePlus kazaları narkolepsinin olası komplikasyonları arasında sayar. NHS'e göre İngiltere'de narkolepsi tanısı olan sürücülerin durumu ilgili sürücü ehliyeti kurumuna bildirmesi ve onların yönergelerine uyması gerekir. Türkiye'de de araç kullanmaya uygunluğunuzu hekiminizle konuşun.
Güvenlik için:
- Belirtileriniz kontrol altına alınana kadar araç kullanmayın.
- Uzun yolculuklarda düzenli molalar verin ve uykulu hissettiğinizde yolu kenara çekin.
- Yüzme, yüksekte çalışma ve sıcak ocak başında çalışma gibi etkinliklerde ek önlem alın.
Narkolepsiyle yaşamak
MedlinePlus, iş ve sosyal yaşamda zorlukları ve ilaç yan etkilerini olası sorunlar arasında sayar. Günlük yaşamı kolaylaştırmak için:
- Okulunuza veya iş yerinize durumunuzu açıklayarak planlı şekerleme araları için düzenleme isteyin.
- Katapleksiyi tetikleyen durumları tanımaya çalışın.
- Yakınlarınızın katapleksi ve uyku atakları hakkında bilgi sahibi olmasını sağlayın; bu, atak sırasında yanlış anlaşılmaları önler.
- Ruh hâlinizdeki değişiklikleri hekiminizle paylaşın.
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS ve MedlinePlus, narkolepsi belirtilerinden şüpheleniyorsanız hekime başvurmanızı önerir. Özellikle şu durumlarda beklemeyin:
- Yeterli gece uykusuna rağmen gün içinde uyanık kalamıyorsanız
- Konuşurken, yemek yerken ya da araç kullanırken uyuyakalıyorsanız
- Gülme veya şaşırma gibi duygularla dizlerinizde boşalma ya da düşme oluyorsa
- Uyku felci veya uykuya dalarken halüsinasyonlar sık tekrarlıyorsa
- Tedaviye rağmen belirtileriniz kontrol altına alınamıyorsa ya da yeni belirtiler ortaya çıktıysa
Beklemeden 112'yi arayın: Bir uyku atağı ya da düşme sonrası yaralanma, bilinç kaybıyla birlikte nöbet geçirme, ani güçsüzlükle birlikte konuşma bozukluğu veya yüzde kayma.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Narkolepsi tedavi edilebilir mi?
NHS ve MedlinePlus'a göre hastalığı ortadan kaldıran bir tedavi yoktur. Ancak MedlinePlus, belirtilerin çoğu zaman tedaviyle kontrol altına alınabildiğini belirtir.
Narkolepsi kaç yaşında başlar?
MedlinePlus'a göre belirtiler çoğunlukla 15–30 yaşları arasında başlar. NHS de genellikle çocukluk ya da genç erişkinlik döneminde başladığını belirtir.
Katapleksi nedir?
NHS'e göre gülme gibi güçlü duygularla tetiklenen ve düşmeye yol açabilen ani kas güçsüzlüğüdür. MedlinePlus'a göre ataklar genellikle 30 saniye ile 2 dakika arasında sürer.
Uyku felci her zaman narkolepsi belirtisi midir?
Hayır. Uyku felci narkolepside sık görülür, ancak tek başına narkolepsi anlamına gelmez. Gündüz aşırı uykululuk ve katapleksi gibi diğer belirtilerle birlikte değerlendirilir.
Narkolepsi için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme aile hekimi tarafından yapılabilir. Tanı ve tedavi için uyku bozuklukları ile ilgilenen nöroloji veya göğüs hastalıkları uzmanlarına yönlendirilirsiniz.
Narkolepsi ile uyku apnesi aynı şey mi?
Hayır. Her ikisi de gündüz aşırı uykululuğa yol açabilir, ancak farklı hastalıklardır. Uyku apnesinde gece uykusu sırasında nefes tekrar tekrar durur ve uyku bölünür. Narkolepside ise sorun beynin uyku ve uyanıklığı düzenlemesindedir. Ayrım için uyku testleri yapılır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
