Kısaca
Bir komşunun alışverişine yardım etmek, bir derneğin etkinliğinde görev almak ya da bir çocuğa okuma alıştırması yaptırmak; başkalarına verdiğimiz zaman, çoğu zaman bize de iyi gelir. İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS, başkalarına vermeyi ruhsal iyi oluş için önerdiği beş adımdan biri olarak sayar; iyilik ve cömert davranışların olumlu duygular, ödüllendirilmişlik ve amaç duygusu yaratabileceğini ve toplulukla bağları güçlendirebileceğini belirtir. Harvard Sağlık Yayınları, gönüllülüğün sosyal bağı artırarak yalnızlık ve çökkünlüğe karşı koruyucu olabileceğine ve bazı çalışmalarda daha iyi bedensel sağlıkla ilişkili bulunduğuna dikkat çeker. Önemli olan, gücünüzü aşmadan ve size anlamlı gelen bir alanda katkı sunmaktır.
Başkalarına vermek neden iyi gelir?
NHS'nin ruhsal iyi oluş için beş adımı arasında "başkalarına vermek" de yer alır. NHS'ye göre iyilik ve cömertlik:
- Olumlu duygular ve bir tür ödül hissi yaratabilir
- Amaç ve özdeğer duygusunu güçlendirebilir
- Başkalarıyla bağ kurmanıza yardımcı olabilir
NHS'nin bu adım için verdiği örnekler oldukça gündelik ve ulaşılabilirdir: birine minnettarlığınızı dile getirmek, bir arkadaşınıza ya da tanımadığınız birine nasıl olduğunu sorup gerçekten dinlemek, desteğe ihtiyacı olan biriyle zaman geçirmek, birine bir işinde yardım etmek ve topluluğunuzda gönüllü olmak.
Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH) de kendine bakım önerileri arasında başkalarıyla bağlantıda kalmayı ve duygusal ya da pratik destek sağlayabilecek ilişkileri sürdürmeyi sayar. Gönüllülük, bu tür ilişkiler kurmanın doğal bir yoludur.
Araştırmalar ne söylüyor?
Harvard Sağlık Yayınları'nın derlediği çalışmalar şu bulgulara dikkat çeker:
- Sosyal bağ ve ruh hali: Gönüllü olarak zaman ayıran kişilerin kendilerini sosyal olarak daha bağlı hissettiği ve bunun yalnızlık ve çökkünlüğe karşı koruyucu olabileceği belirtilir.
- Kan basıncı: Carnegie Mellon Üniversitesi'nde yapılan bir çalışmada, düzenli gönüllülük yapan 50 yaş üstü yetişkinlerin, gönüllülük yapmayanlara göre daha düşük kan basıncına sahip olduğu bulunmuştur. Bu çalışmada yılda yaklaşık 200 saat gönüllülük daha düşük kan basıncıyla ilişkili bulunmuş; başka çalışmalarda daha az saatle de yarar görüldüğü bildirilmiştir.
- Olası mekanizmalar: Gönüllülüğün fiziksel etkinliği artırması ve stresi azaltması bu ilişkiyi açıklayabilecek etkenler arasında sayılır.
Harvard'ın aktardığı önemli bir ayrıntı da şudur: 2012'de yayımlanan bir çalışmada düzenli gönüllülük yapanların daha uzun yaşadığı görülmüş, ancak bu ilişki yalnızca gönüllülüğün gerçekten başkalarına yardım etme isteğiyle yapıldığı durumlarda gözlenmiştir.
Bu çalışmalar ilişki gösterir; gönüllülüğün tek başına bir sağlık sorununu önleyeceği ya da tedavi edeceği anlamına gelmez.
Gönüllülüğün farklı biçimleri
Gönüllülük yalnızca büyük kuruluşlarda düzenli görev almak değildir. Gücünüze, zamanınıza ve ilgi alanlarınıza göre farklı biçimler seçebilirsiniz:
- Mahalle düzeyinde: Yaşlı bir komşunun ihtiyaçlarına yardım etmek, mahalle temizliğine katılmak, bir parkın bakımına destek olmak
- Eğitim: Çocuklara ders desteği vermek, okuma saatlerinde görev almak, yetişkinlere dil ya da bilgisayar öğretmek
- Sosyal yardım: Gıda bankaları, giysi toplama etkinlikleri gibi dayanışma çalışmalarına katılmak
- Hayvanlar ve doğa: Hayvan barınaklarında yardım etmek, ağaçlandırma ya da kıyı temizliği etkinliklerine katılmak
- Afet ve acil durumlar: Bu alanda gönüllülük için resmi kurumların ve yetkin kuruluşların eğitim ve koordinasyon kurallarına uymak önemlidir.
- Çevrim içi gönüllülük: Çeviri, metin düzenleme ya da uzaktan mentorluk gibi bilgisayar başından yapılabilecek katkılar
Harvard Sağlık Yayınları, hangi tür gönüllülüğün daha fazla yarar sağladığının henüz netleşmediğini; ders vermek ya da kitap okumak gibi zihinsel uyarım sağlayan etkinliklerin bilişsel becerileri, fiziksel efor gerektiren işlerin ise kalp sağlığını destekleyebileceğinin düşünüldüğünü belirtir.
Size uygun gönüllülüğü bulmak
Doğru gönüllü işi bulmak, onu sürdürmenin anahtarıdır. Kendinize şu soruları sorun:
- Neye önem veriyorum? Çocuklar, yaşlılar, hayvanlar, çevre, eğitim, kültür?
- Ne kadar zamanım var? Haftada birkaç saat mi, ayda bir gün mü, yoksa yalnızca belirli etkinliklerde mi?
- Hangi becerilerimi kullanmak istiyorum? Ya da tam tersine, yeni bir şey öğrenmek mi istiyorum?
- Yalnız mı, bir grupla mı çalışmayı tercih ederim?
- Bedensel ve duygusal sınırlarım neler? Bazı gönüllülük alanları, örneğin hasta ya da yas sürecindeki kişilerle çalışmak, duygusal olarak zorlayıcı olabilir.
Başlamadan önce kurumun gönüllülerden beklentilerini, eğitim olanaklarını ve destek düzenini sorun. Küçük bir taahhütle başlayıp zamanla artırmak çoğu zaman daha sürdürülebilirdir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Yaşam dönemlerine göre gönüllülük
Gönüllülüğün anlamı ve biçimi, hayatın farklı dönemlerinde değişebilir:
- Gençler ve öğrenciler: Gönüllülük; yeni beceriler kazanmak, farklı insanlarla tanışmak ve ilgi alanlarını keşfetmek için bir fırsattır. NHS'nin önerdiği yeni beceriler öğrenmek ve başkalarıyla bağlantı kurmak adımları burada bir araya gelir.
- Çalışanlar: Zaman kısıtlıysa ayda bir günlük etkinlikler, hafta sonu çalışmaları ya da çevrim içi katkılar daha uygun olabilir. Bazı iş yerleri çalışanlarının gönüllü çalışmalarını destekleyen düzenlemeler yapar; bu olanakları sorabilirsiniz.
- Emekliler: Emeklilik, gün içindeki yapıyı ve sosyal çevreyi değiştirebilir. Düzenli bir gönüllü görevi, haftaya bir ritim, yeni ilişkiler ve amaç duygusu katabilir. Harvard'ın aktardığı kan basıncı çalışması da 50 yaş üstü yetişkinlerle yapılmıştır.
- Aileler: Çocuklarla birlikte bir park temizliğine katılmak ya da bir barınağa mama götürmek, onlara dayanışmayı deneyimleyerek öğretmenin bir yoludur.
Yalnızlıkla başa çıkmanın bir yolu
NHS'nin "Every Mind Matters" programı, yalnızlıkla başa çıkmanın yolları arasında başkalarına yardım etmeyi ve gönüllü olmayı sayar; yalnız olabilecek kişilerle bağlantı kurmanın iyi oluşu destekleyebileceğini belirtir. Gönüllülük, yeni bir şehre taşınanlar, emekli olanlar ya da sosyal çevresi daralan kişiler için yeni ilişkiler kurmanın doğal bir zeminidir.
Ortak bir amaç için birlikte çalışmak, sohbet başlatmayı kolaylaştırır. Düzenli olarak aynı kişilerle bir araya gelmek de zamanla güvene dayalı ilişkilerin oluşmasına yardımcı olur.
Günlük hayatta küçük iyilikler
Gönüllülük için resmi bir kuruma katılmanız gerekmez. NHS'nin önerileri, günlük hayata yayılabilecek küçük davranışları da kapsar:
- Bir iş arkadaşınıza zorlandığı bir konuda yardım teklif etmek
- Uzun süredir görüşmediğiniz bir yakınınızı aramak
- Birinin size anlattıklarını gerçekten dinlemek
- Takdirinizi ve minnettarlığınızı açıkça dile getirmek
- Toplu taşımada yer vermek, kapıyı tutmak, yol tarif etmek
Bu küçük davranışlar hem karşınızdaki kişiye hem de size iyi gelebilir. Gün sonunda o gün başkası için yaptığınız küçük bir şeyi hatırlamak ya da not etmek, bu davranışları fark etmenizi ve sürdürmenizi kolaylaştırabilir. Zamanla bu farkındalık, günlük hayatınızda başkalarına daha kolay uzanmanızı sağlayabilir.
Tükenmeden yardım etmek
Başkalarına yardım etmek değerlidir; ancak kendi ihtiyaçlarınızı sürekli ertelemek tükenmeye yol açabilir. NIMH, kendine bakım önerileri arasında önceliklerinizi belirlemeyi ve gücünüzü aşan sorumluluklara "hayır" diyebilmeyi de sayar. Dikkat edilmesi gerekenler:
- Taahhütlerinizi gerçekçi tutun; işinizi, ailenizi ve dinlenme zamanınızı göz önünde bulundurun.
- Duygusal olarak ağır alanlarda çalışıyorsanız kurumdan destek ve süpervizyon isteyin.
- Kendinizi sürekli yorgun, gergin ya da suçlu hissettiğinizde gönüllülük düzeninizi gözden geçirin.
- Ara vermek ya da başka bir alana geçmek bir başarısızlık değildir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Gönüllülük iyi oluşu destekleyebilir, ancak bir tedavi değildir. Şu durumlarda aile hekiminize ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvurun:
- Yalnızlık, keyifsizlik ya da umutsuzluk iki haftadan uzun sürüyorsa
- Başkalarına yardım ederken kendi ihtiyaçlarınızı karşılayamaz hâle geldiyseniz ve sürekli bitkinlik hissediyorsanız
- Duygusal olarak zorlayıcı bir gönüllülük deneyiminden sonra uyku sorunları, rahatsız edici anılar ya da yoğun kaygı yaşıyorsanız
NIMH de belirtiler iki hafta ya da daha uzun sürdüğünde bir sağlık profesyoneline başvurulmasını önerir.
Acil durum: Gönüllü çalışma sırasında bir kaza ya da sağlık sorunuyla karşılaşırsanız veya kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Gönüllülük gerçekten ruh sağlığına iyi gelir mi?
NHS, başkalarına vermeyi ruhsal iyi oluş için önerdiği beş adımdan biri olarak sayar. Harvard Sağlık Yayınları da gönüllülüğün sosyal bağı artırarak yalnızlık ve çökkünlüğe karşı koruyucu olabileceğini belirtir. Ancak gönüllülük ruhsal hastalıkların tedavisinin yerini tutmaz.
Ne kadar gönüllülük yapmalıyım?
Belirli bir süre şart değildir. Harvard'ın aktardığı çalışmalarda yılda yüz ile iki yüz saat arasındaki gönüllülük bazı sağlık göstergeleriyle ilişkili bulunmuştur; ancak küçük katkılar da değerlidir. Gücünüze uygun ve sürdürülebilir bir düzen seçin.
Zamanım çok az, yine de yardımcı olabilir miyim?
Evet. Bir komşuya yardım etmek, bir arkadaşı aramak ya da çevrim içi kısa görevler üstlenmek de başkalarına vermenin yollarıdır.
Gönüllülük beni yoruyor, bırakmalı mıyım?
Önce düzeninizi gözden geçirin: daha az saat, farklı bir görev ya da kısa bir ara iyi gelebilir. Kendi sağlığınızı korumak, uzun vadede başkalarına destek olabilmenin de ön koşuludur.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
